Een passie voor Napels

De kleuren en zielen van Napels

2011-10-25T20:02:00.003+02:00

Chiesa dei Santi Cosma e Damiano en de zielen van Napels

2009-11-07T11:22:00.004+01:00

Portaal Chiesa dei Santi Cosma e Damiano (foto Henk Woudsma)

Een monumentale kerk (Chiesa dei Santi Cosma e Damiano ai Banchi Nuovi) volledig in verval. Op het plein voor de kerk aan de Via Banchi Nuovi voetballen inwoners. Verloren zielen? De ziel van Napels is de som van dit alles. Wat de mensen met elkaar verbindt, zijn de enorme problemen die deze stad heeft. De mensen voelen zich deel van een groter geheel. Dat is het wonder van deze stad en ook de ziel van deze stad. Afdalend in de achterafstraatjes ziet u de zielen van Napels. Aan het plein grenst Palazzo dei Duchi di Casamassima. Een schrijnend contrast in deze eeuwenoude stad.

Voor een sfeervol beeld klik op: Google Maps

(foto: Henk Woudsma)

Palazzo Penne

2009-11-06T13:05:00.009+01:00

Palazzo Penne (foto hw)

(foto: Henk Woudsma)

Palazzo Penna aan de Piazzetta Teodoro Monticelli is een zeldzaam voorbeeld van burgerlijke architectuur in Napels uit de vijftiende eeuw. Dit paleis is een van de weinige gebouwen die de aardbeving in 1456 heeft overleefd. Het paleis werd door Antonio Bamboccio da Piperno gebouwd in 1406. Ter herinnering hieraan is op de voorgevel een plakkaat geplaatst waarop staat dat dit in opdracht van Anthony Penna is geweest. Hij was een rentmeester van koning Ladislaus van Durazzo. De bouw heeft een vermenging van de Catalaanse stijl (zoals de boog) met Toscaanse elementen, duidelijk te zien in het gebruik van de rustica. De gevel is bekleed met het familiewapen, de symbolische lelies van het koninklijk hof en met veren als heraldische symbool. Op de omlijsting van de deur is een lint aangebracht met teksten van de Latijnse dichter Marcus Valerius Martialis. De indrukwekkende binnenplaats heeft vijf bogen. Het gebouw werd vervolgens overgeleverd aan familie Rocco, de familie Capani en in 1683 werd het de zetel van de familie Somaschi. Aan het einde van de achttiende eeuw leefde Teodoro Monticelli, een bekend vulkanoloog, in het paleis. Door vele wijzigingen die later zijn aangebracht, het gebruik van particuliere woningen en het slechte onderhoud heeft het aanzienlijke schade toegebracht aan het gebouw. In het jaar 2008 zijn ze gelukkig gestart met de renovatie van het paleis.

Voorportaal Palazzo Penne (foto: Henk Woudsma)

Het wapen met lelies en veertjes

Binnenplaats Palazzo Penne (foto: Henk Woudsma)

foto: Henk Woudsma

Moderne Italianen in de Museo de Capodimonte

2009-10-01T18:33:00.014+02:00

Een speciale vermelding verdient de afdeling voor hedendaagse kunst van Museo de Capodimonte, die afgaande op de ''Vesivius'' uit 1985 van Andy Warhol nogal explosief is en in de klassieke omgeving en collectie van het museum er uitspringt. Vooral de collectie van de moderne Italianen is vermeldingswaardig.

In de tweede helft van de jaren zestig manifesteerde zich in Italië een derde generatie kunstenaars, die na het Futurisme als vervolg op de doorbraak van Fontana en vooral Manzoni, een geheel nieuw gebied aan de beeldende kunst van deze tijd toevoegde. Arte Povera was de term die door de Italiaanse curatorcriticus Germando Celant in 1967 werd bedacht voor een groep kunstenaars waarmee hij sinds 1963 had gewerkt. Belangrijke vertegenwoordigers van deze stroming was: Giovanni Anselmo, Luciano Fabro, Jannis Kounellis, Giulio Paolini, Mario Merz en Michelangelo Pistoletto (Voor meer informatie: kunstencyclopedie kunst na 1945).

In een artikel in ‘Flash Art’ uit oktober 1979 noemde de Italiaanse kunstcriticus Achille Bonito Olivia de Italiaanse versie van het Duitse Neo Expressionisme en de Amerikaanse New Image Painting ‘Transavanguardia’ (Transavant-garde of Arte Cifra). Oliva benadrukte met zijn term ‘Transavanguardia’ dat er in de kunst sprake is van een overgangssituatie, waarin gebroken wordt met de traditionele avant-gardistische principes. De breuk komt tot uitdrukking in het gebruik van figuratie, in stijl- en beeldcitaten en in een voorkeur voor traditionele technieken en materialen. Het gaat om het werk van Sandro Chia, Fransesco Clemente, Enzo Cucchi, Nicolà de Maria en Mimmo Paladino (Voor meer informatie: kunstencyclopedie kunst na 1945).

Mario Merz, Onda d'urto 1987 met op de achtergrond Andy Warhol, Vesuvius (foto: Henk Woudsma)

Jannis Kounellis, zonder titel 1989 (foto: Henk Woudsma)

Mimmo Paladino, Vasca 1983 (foto: Henk Woudsma)

Enzo Cucchi, Pietre dell'intelligenza 1996 (foto: Henk Woudsma)

Vasari's schoonheidsbenadering

2009-09-26T17:29:00.003+02:00

De stijl die tusen 1530 en 1580 volgde op de hoog-renaissance wordt maniërisme genoemd. In de schilderkunst wordt de navolging van Michelangelo (met name het werk ''De Heilige Familie'' uit 1507) en Rafaël als essentieel gezien. Omdat de meesters op hun gebied niet te overtreffen waren, blijft de leerlingen niets anders over dan een nieuwe en eigen weg in te slaan. Kunstenaars als Pontormo, Bronzino en Rosso Fiorentino werden als ''uitvinders'' beschouwd van een kunst die een weerlegging vormde van de renaissancecanon van harmonieuze natuurimitatie. Het maniërisme als ''expresionisme avant la lettre''. De kunstenaars gebruikten felle kleuren, uitgerekte vormen en ''misvormde'' houdingen in vaak groots opgezette composities. Ook Giorgio Vasari speelde hier een grote rol. Hij was de eerste die de totstandkoming van het begrip heeft ingezet toen hij in zijn ''Vite'' over de navolgers en naapers van Michelangelo zei dat schilderden ''alla maniera di Micherlangelo''. Hij bezat niet genoeg zelfkritiek om te merken dat hij zelf ook tot die groep behoorde.

De oude gotische Olivetaanse refter van Sant'Anna dei Lombardi in Napels is versierd met fresco's van Giorgio Vasari uit 1545. Voor dezelfde kerk en in hetzelfde jaar schilderde Vasari het werk ''Resurrezione'', nu opgenomen in de collectie van Museo di Capodimonte. In de kerk San Giovanni a Carbonara hangt in de kapel Seripando een ''Kruisiging'' uit 1545 van Vasari. Het eerste werk is een klassieke compositie bereikt door het evenwicht tussen de traditie van Michelangelo en Raphael uit de hoog renaissance. In de bijbel staat niets over het moment van de Opstanding. Kunstenaars konden dus hun fantasie gebruiken. Binnen de stijl van het maniërisme werd dit dan ook ten volle benut door Vasari. Het tweede werk is in die zin traditioneler en lijkt zo uit de renaissanceperiode te komen. Voor de sacristie van de kerk San Giovanni a Carbonara heeft Vasari ook 18 panelen over de overeenkomsten in het Oude en Nieuwe Testament, nu in het Museo di Capodimonte.

Vasari heeft in de voorwoorden bij de delen in zijn ''Le Vite de'piu eccellenti pittori, scultori ed architettori (1550) een aantal opvattingen over kunst ontvouwd. Hij beschouwd schoonheid als juiste proportie en als objectieve eigenschap van de materie. De kunstenaar kan deze schoonheid in zijn werk verwezenlijken door vlijtig te oefenen volgens een aantal vaste regels en principes, die overeenkomen met de invulling die Leon Battista Alberti aan het begrip ''imitatie'' had gegeven. De ''imitatie'' als een herschepping van de natuur, de methode welke volgens vaste wetten en verhoudingen werden opgespoord die aan de natuurlijke orde ten grondslag lagen. Echter legt Vasari ook grote nadruk op ''disegno'' en ''idea''. Alberti maakt bij het begrip disegno onderscheid tussen een voorstelling in de geest van de kunstenaar en de uitdrukking van die voorstelling in de materie. Dit begrip werd door Alberti naast de opvatting van schoonheid als uit de natuur af te leiden, harmonische proporties gebruikt. Michelangelo echter zag de schoonheidsverwezenlijking als een oordeel van het (kunstenaars)oog (de ''giudizio dell' occhio). Schoonheidsverwezenlijking in de kunst was een individuele gave, niet een kwestie van algemene wetten. We zien hoe Vasari Michelangelo's schoonheidsbenadering overneemt en deze, eveneens in navolging van de meester, met het meer albertiaans-aristotelische uitgangspunt tracht te verzoenen. ''Het disegno is niets anders dan een uiterlijke expressie en verheldering van het concept dat men in de geest heeft wat men zich voorstelt in de gedachten en opbouwt in de idea''. Disegno is voor Vasari dus niet alleen de uitdrukking van de voorstelling die de kunstenaar zich maakt, maar ook het algemene oordeel of principe dat als vorm of idee achter het zichtbare ligt (bron: Visuele Kunsten OU).

Giorgio Vasari, Resurrezione (1545) Museo di Capodimonte

Giorgio Vasari, Crocifissione (1545) San Giovanni a Carbonara

Titiaan's Annunciatie in Museo di Capodimonte

2009-09-26T00:29:00.000+02:00

Titiaan, Annunciatie, Museo di Capodimonte Napels (ca. 1557)

Dit schilderij van Titiaan komt uit de kapel van 1557 van Cosimo Pinelli in San Domenico Maggiore. Men geloofde lang dat werk een kopie was van Luca Giordano uitgevoerd voor een onderkoning. Tegenwoordig wordt deze kopie bewaard in de kerk van San Gines in Madrid. Het werk in Capodimonte is het originele werk van Titiaan. Dit werk behoort tot de laatste fase van Titiaan, gekenmerkt door een langzaam proces van de opheffing van de plastische vorm onder de inwerking van licht. Titiaan bekwaamt zich in het ''sfumato'' (vervagende omtrekslijnen). De kleuren worden ook vager. Zijn vroege werken waren uitgevoerd met ''een zekere finesse en een ongelooflijke nauwgezetheid, om zowel van dichtbij als van veraf bekeken te worden'', merkte Giorgio Vasari op, en hij vervolgde: ''Deze laatste schilderijen zijn uitgevoerd in krachtige streken en vlekken, zodat men van dichtbij niets kan zien, maar op een afstand maken zij een volmaakte indruk... Hij legde zijn kleuren vaak in vele lagen over elkaar en men kan duidelijk zien hoeveel werk dit heeft vereist''. Deze werk was niet alleen een nieuwe techniek, het was het resultaat van een heel nieuwe houding ten opzichte van het schilderen. Want Titiaan vestigde de autonomie van het schilderij als een equivalent en niet slechts als een nabootsing van de werkelijkheid. Daarmee liep Titiaan vooruit op de moderne schilderkunst.

Een Napolitaanse vrouw als Pero in een werk van Caravaggio

2009-09-25T19:00:00.003+02:00

Na een twist tijdens een partijtje tennis sloegen bij Caravaggio voor de zoveelste keer de stoppen door. Hij liet zijn tegenstander dood achter en vluchtte hals over kop van Rome naar Napels, dat door de Spaanse Aragonezen werd bestuurd. Het jaar was 1607 en voor de kerk van Pio Monte della Misericordia in de gonzende Spaanse wijk schilderde hij ''De Zeven Werken van Barmhartigheid'' dat er nog altijd achter het hoofdaltaar hangt. Niemand had ooit met zoveel gevoel voor drama en realisme religieuze onderwerpen geschilderd. De nieuwe kerk was gebouwd door een kring van aristocraten die een broederschappen hadden gevormd tot het verrichten van liefdadige werken (armenzorg). Caravaggio moest de Zeven Werken van Barmhartigheid afbeelden zoals ze in het evangelie van Mattheus vermeld stonden: het kleden van de naakten, het bezoeken van de zieken, het trootsen van de gevangen, de doden begraven, het spijzen van de hongerigen, het laven van de dorstigen en het herbergen van de reizigers. In hetzelfde schilderij moest hij ook de Madonna della Misericordia opnemen. De meest opvallende en sterkst belichte van de figuren illustreert de oude Romeinse legende van Cimon en Pero. Cimon is Pero's vader. Hij zit in de gevangenis te wachten op zijn terechtstelling en krijgt niets te eten. Pero heeft net een kindje gekregen en redt haar vader van een dreigende hongerdood door hem stiekem de borst te geven. Weer zien we hoe Caravaggio de esthetische grenzen en preutsheid van zijn opdrachtgevers op proef stelt, en gedurfd de belichte, naakte borst van de gewone Napolitaanse vrouw die model stond voor Pero naast de blote voeten van de lijk zet dat op weg is naar een anonieme begrafenis. Maar deze keer werd de kunstenaar niet teleurgesteld. Het schilderij viel in de smaak bij de broederschap Misericordia en bij de gelovigen die bij de mis naar de kerk kwamen (bron: Francine Prose, Caravaggio 2007). Kijk voor verdere informatie op: Zielen van Napels.

interieur kerk Pio Monte della Misericordia met in het midden

het werk ''De Zeven Werken van Barmhartigheid'' (foto hw)

Grafmotieven als versiering van een kerk

2009-09-24T20:53:00.004+02:00

Grafmotieven sieren het voorplein van de kerk (foto: Henk Woudsma)

De kerk Santa Maria delle Anime del Purgatorio ad Arco (Heilige Maria van de zielen van het vagevuur) aan de Via dei Tribunali is door Cosimo Fanzago ontworpen. Het belang dat aan de dodencultus werd gehecht in het 17de-eeuwse Napels blijkt uit de vele (bronzen) schedels en andere grafmotieven op vier kleine stenen zuilen voor de gevel, op de gevel zelf en in de kerk. Vooral oudere voorbijgangers stoppen even om elke schedel te strelen vóór het kruisgebed als een teken van toewijding. Zoals de naam al suggereert, is de kerk gewijd aan de zielen in het vagevuur.

Cosimo Fanzago, relief Teschio alato (gevleugelde schedel),

Santa Maria delle Anime del Purgatorio ad Arco

De twee Piëta's in Certosa di San Martino Napels

2009-09-19T17:10:00.005+02:00

Certosa di San Martino met de ''Pieta'' van Stanzione (foto: Henk Woudsma)

Piëta (Italiaans: pietà, wat 'compassie' of 'piëteit' betekent) is in de kunst de benaming voor een afbeelding of uitbeelding van de dode Christus vergezeld door Maria of engelen. Het kan een schilderij of een beeld zijn. Boven de binnenkant van de ingang van de kerk in Certosa di San Martino (zie afbeelding hierboven) hangt het meesterwerk de ''Piëta'' van Massimo Stanzione uit 1638. Er wordt beweerd dat Stanzione het werk schilderde in concurrentie met Jusepe de Ribera voor de Cappella del Tesoro in het klooster van San Martino. Tegenwoordig wordt hieraan getwijfeld. Het doek is ook te breed voor de beoogde kapel. Het werk heeft een buitengewoon uitgebalanceerde compositie, theatraal en prachtig van kleur. Duidelijk is de invloed van Caravaggio te zien en het classicisme van de Bolognese school van Reni en Domenichino.

Aan de rechterkant en aan de linkerkant van de ''Piëta'' hangen respectievelijk de Profeten Mozes en Elijah uit 1638 van De Ribera. Het vuur in de linkerhand van Elijah symboliseert de Ziel van God. Mozes wijst de tafels van de wet aan met een dwingend gebaar. Ze zitten volgens het originele decoratieve plan binnen de marmeren lijsten ontworpen door Cosimo Fanzago. De andere 12 profeten van De Ribera zijn in de pendentieven (een pendentief is een wigvormig overgangsstuk tussen een gewelf en de hoek van een steunmuur) van de noord- en de zuidkant van de kerk tussen 1638 en 1643 geschilderd. De ''Piëta'' van De Ribera in de Cappella del Tesoro'' uit 1637 is duidelijk beïnvloed door het werk van de Belgische schilder Anthony van Dyck, met name ''de Kruisiging'' (Museo di Capodimonte). De ''Piëta'' van De Ribera is ondanks de theatrale samenstelling van de dramatische figuren zeer ingetogen, intiem in de emoties en weet menigeen in vervoering te brengen. De kleurige fresco's (Triomf van Judith) van 1703 in de kapel zijn van Luca Giordano.

Cappella del Tesoro met de ''Piëta'' van De Ribera (foto: Henk Woudsma)

Jusepe de Ribera, ''Piëta'' (1637) Certosa di San Martino (foto: Henk Woudsma)

Kobe Ilsen beleeft 48 zinderende uren in de meest sexy stad van Zuid-Italië.

2009-09-18T22:07:00.004+02:00

Kobe Ilsen beleeft 48 zinderende uren in de meest sexy stad van Zuid-Italië: Napels. Hij ontdekt er het meest trotse volk ter wereld en geniet van de lekkere kantjes van deze stad van de pizza. De legendarische vulkaan Vesuvius en de mythische stad Pompeï domineren Napels ook nog altijd. In het populairste bordeel uit de geschiedenis ontdekt Kobe dat het in Pompeï soms heel heet kan worden, behalve door de lava dan. Kobe keert de bakermat van de pizza ondersteboven tot hij alle leuke plaatsen van Napels gezien heeft. Napels zien en sterven? Na zijn 48 uur weet Kobe het wel: 'Napels zien en herleven' is de juiste uitdrukking! Schoonheid met een hoek af.

Kijk op de uitzending: Vlaanderen Vakantieland.

Rijk versierde obelisken of zuilen... de drie Guglie

2009-09-18T21:48:00.005+02:00

Guglia di San Gennaro (foto: Henk Woudsma)

Tot de meest uitbundige uitingen van de bruisend-vrolijke Napolitaanse barokcultuur behoren de Guglie, rijk met sculptuur versierde obelisken of zuilen die gebeeldhouwde gedenktekens dragen. Cosimo Fanzago ontwierp de Guglia di San Gennaro in 1637. Deze is gewijd aan San Gennaro, de patroonheilige van Napels, omdat hij de stad tijdens de uitbarsting van de Vesuvius in 1631 heeft beschermd. Het bronzen beeld boven op de spits is gemaakt door Tommasso Montani. De Guglia San Domenico op Piazza San Domenico Maggiore is opgericht uit dankbaarheid voor de verlossing van de pest in 1656. De spits is ook ontworpen door Fanzago en werd pas in 1737 voltooid door Domenico Antonio Vaccaro. Maar de meest frivole is de Guglia dell'Immaculata (1747-1750) van Giuseppe Genuino, die in al haar rococopraal oprijst van het plein voor de Gesu Nuovo. Deze werd opgericht in 1750 onder Karel III na een bouwtijd van slechts drie jaar. De torenspits werd ontworpen door Giuseppe Genoino en de belangrijkste beeldhouwers waren Bottiglieri en Francesco Pagano.

Guglia San Domenico (foto Henk Woudsma)

dell'Immaculata (de onbevlekte maagd) foto: Marjolijn van Wijk

Het oudste middeleeuwse gebouw van Napels

2009-09-18T14:47:00.003+02:00

Op de afbeelding hierboven is prachtig op de voorgrond Cappella Pontano te zien met links de kerk Santa Maria Maggiore alla Pietrasanta. Helemaal rechts een campanile en daarachter Hotel Neapolis (mijn verblijfplaats in 2008). Een campanile is een klokkentoren die naast een kerkgebouw staat maar er geen bouwkundig onderdeel van uitmaakt. Het woord komt uit het Italiaans (campana = klok). De bakstenen campanile van de Santa Maria Maggiore in een proto romaneske stijl gebouwd, gedateert tussen de 10e en de 11e eeuw. Het is een van de oudste klokkentorens van Italië en het oudste middeleeuwse gebouw in Napels. Veel marmeren bouwkundige elementen uit de Romeinse tijd zijn behouden, doordat deze opnieuw zijn gebruikt als bouwstenen, vooral onderin als stevige ondersteuning.

(foto hw)

De elegante koepel van Basilica Dello Spirito Santo

2009-09-18T13:33:00.001+02:00

Op de foto hierboven ziet u in het midden een van de meest elegante koepels van de stad Napels. De 16e eeuwse koepel van de Basilica Dello Spirito Santo. Ter oriëntatie ziet u links beneden op deze foto de Ospedale dei Pellegrini met het groene dak. Helemaal links in het midden ziet u nog net de Convitto Nazionale Vittorio Emanuele II en naar boven de zwarte koepel van de Santa Maria Maggiore. Helemaal links bovenaan de kathedraal van Napels. In het midden rechts de guglia dell'Immacolata met daarachter de San Chiara. Rechtsboven in de hoek ziet u de opvallende gevel van de Chiesa di Sant'Agostino alla Zecca. In de Dello Spirito Santo zijn tombe's te zien van bisschop Ambrosius Salvio en Paul Spinelli gemaakt door Michelangelo Naccherino aan het begin van de 17e eeuw. In de apsis is het schilderij ''La Pentecoste'' (Pinksteren) van Francesco De Mura. De kerk bezit verder een aantal schilderijen van Fabrizio Santafede: ''Madonna e Santi'', ''Pentecoste'', ''Battesimo di Gesù'' en ''Madonna del Soccorso''. De kerk is gebouwd in de 16e eeuw, maar in de 18e eeuw geheel geherstructureerd door de architect Mario Gioffredo.

De vondelingentrommel van San Gregorio Armeno

2009-09-15T20:41:00.005+02:00

(foto: Henk Woudsma)

Ingang San Gregorio Armeno met kleurige fresco's (foto: Henk Woudsma)

Via een monumentale trap bereikt men de ingang van de monastieke complex van de San Gregorio Armeno. Bij de ingang zijn aan het plafond prachtige fresco's te zien. Opvallender is de zogenaamde ''vondelingstrommel'' links van de toegangsdeur. Hierin konden ongewenst kinderen worden achtergelaten, zonder dat men zich bekend hoefde te maken. Wanneer de trommel met daarin de vondeling naar binnen draaide, luidde er een bel ter waarschuwing dat er een baby was gebracht.

(foto: Marjolijn van Wijk)

Pedro Rubiales en de Cappella della Sommara

2009-09-13T18:18:00.001+02:00

In 1540 maakte Don Pedro de Toledo een gerechtsgebouw van Castel Capuano en het heeft de functie nog steeds. Op de eerste verdieping bevindt zich een prachtige kapel met fresco's. De fresco's in een maniëristische stijl die het hele plafond en de wanden van de Cappela della Sommara versieren doen sterk denken aan de fresco's van Giorgio Vasari gemaakt in 1540 in Sant'Anna dei Lombardi. De fresco's met scènes van het Nieuwe Testament (een cyclus met "de Passie van Christus" en ''de Openbaring''), tussen stukwerk van groteske decoraties met vergulde rozetten, is rond 1547 gemaakt door de Spaanse schilder Pedro Rubiales, een student van Giorgio Vasari. In Sant'Anna dei Lombardi zijn prachtige kleurige fresco's van Rubiales met ''storie di Giona e Esaù'' onlangs nog gerestaureerd. Rubiales (ook wel Pietro Roviale genoemd) kwam van Rome en was tussen 1547 en 1553 actief in Napels. '

In het midden van het plafond is ''de Hemelvaart'' afgebeeld en in de vier ronde ovalen er omheen afbeeldingen van Christus met onder andere ''Pentecoste'' en ''Cristo risorto appara alla Madonna''. Ertussen zijn personificaties van de deugden (o.a. La Prudenza) en andere figuren (L'Astronomia) opgenomen. In de panelen de muren schilderde Rubiales andere scènes uit het Nieuwe Testament, waaronder ''Andata al Calvario''. De vertegenwoordiging van Christus in zijn menselijke en goddelijke natuur had een sterke betekenis voor de voorzitters alvorens te beslissen over veroordelingen voor de koningen. Het altaarstuk de ''Kruisafneming'' uit ca. 1547 in de Cappella della Sommara is ook van Rubiales.

Pedro Rubiales, frescocyclus Cappella della Sommara 1540

San Pietro Maiella

2009-09-13T09:33:00.008+02:00

Mattia Preti, fresco's in het schip van San Pietro Maiella met o.a. ''San Pietro Celestino vestito da eremita prende possesso della sede pontificia preceduto da Carlo II d'Angio con la croce'' (cirkel beneden)

Mijn eerste kennismaking met Napels was in april 2008. De eerste kerk die ik bezocht in Napels was de San Pietro Maiella gelegen links aan het einde van via Tribunali vanuit Cappella Pontano richting Piazza Bellini. De kerk is door zijn stichter Pipino del Murrone gewijd aan Pietro Angeleri, een kluizenaar die leefde op de Maiella en die in 1294 Paus Coelestinus V zou worden. De van origine gotische kerk dateert van ca. 1313-14 en is in de loop van de eeuwen talloze malen gewijzigd. Tijdens de restauratie tussen 1888 en 1927 werden in twee kapellen 14e eeuwse fresco's ontdekt. De Madonna del Soccorso (zie afbeelding) in het linker transept, toegeschreven aan een anonieme Quattrocento schilder en in fresco's in de Cappella Leonessa, toegeschreven aan de Maestro della Cappella Leonassa. In Cappella Pipino en in Cappella della Maddalena zijn nog fragmenten van fresco's te zien van Maestro di Giovanni Barrile (zie: invloeden van Cavallini en Giotto). Doordat de barokke decoratie werd verwijderd, kwamen schitterende vergulde houten plafonds aan het licht met schilderingen in het schip (zie afbeelding) en het transept (o.a. ''La decollazione di Santa Caterina'' en ''Santa Caterina difende la sua fede'') van Matta Preti uit 1656-1661. Duidelijk is te zien dat Preti naast Lanfranco, Caravaggio en De Ribera beïnvloed is door de Venetiaanse schilderkunst van Veronese.

In de kerk zijn ook schitterende beelden van Lorenzo Vaccaro (''Sepolcro di Domenico Petra'' en Sepolcro di Valentino Petra'') en Giovanni da Nola (''San Sebastiano''). In verschillende kapellen zijn prachtige werken te zien van Francesco de Mura, Giacomo del Po, Girolamo Cenatiempo en Massimo Stanzione. De marmermozaïek van de altaar is vervaardigd door Cosimo Fanzago. In de Cappella del SS. Crocifisso is een prachtige vloer met dieren, platen en decoratieve versieringen van Napolitaans keramiek uit de tweede helft van de 15e eeuw.

Sinds 1829 zit in het klooster naast de kerk een van de belangrijkste conservatoria van Italië. Zie verder voor de ligging van de kerk op wandelroute A.

Madonna del Soccorso, San Pietro Maiella 14e eeuws

Christelijk hergebruik van een antieke constructie

2009-09-12T12:30:00.007+02:00

Santa Paolo Maggiore Napels (foto MvW)

De gevel San Maria Maggiore met duidelijk de twee zuilen (foto hw)

Vele tempels ontsnapten in de 4e en 5e eeuw niet aan de christelijke enthousiaste bouwwoede. Heel dikwijls ging men daarbij tot tempelverwoestingen over, met als gevolg dat vaak slechts funderingen en tempelpodia hergebruikt werden. Van deze opzettelijke verwoestingen kan men hier en daar nog sporen terugvinden in de monumenten zelf. In vele gevallen gaat het echter om zeer oppervlakkige of symbolische vernielzucht die erg lokaal getint is. Het volstond de tempel te ontwijden om hem opnieuw te gebruiken. Zo schreef Gregorius de Grote als aanbeveling voor het Angelsaksische gebied dat de tempels niet moeten verwoest worden, maar slechts de afgodsbeelden die er zich bevinden... want wanneer deze gebouwen goed geconstrueerd zijn, moet men ze van de idolencultus laten overgaan naar de dienst van de Ware God, opdat die mensen, die aldus hun tempels niet zien afgebroken worden, zich gemakkelijker zouden bekeren, en opdat ze zich na hun belijdenis tot de Ware God, gewilliger zouden verzamelen om hem te aanbidden in de plaatsen die ze kennen’ (Greg., Epist., XI, 56 en 76). Zo trachtte men de vertrouwde zuilengangen, gevels of pronaoi (voorhallen) van tempels overeind te houden. Men beperkte zich dan soms slechts tot het weghalen van enkele aanstootgevende beelden en frontonsculpturen, zoals bij de inrichting van de San Paolo Maggiore in de Dioskurentempel van Napels gebeurd is. Uit oude tekeningen blijkt immers dat in het tempelfronton slechts de beelden van Castor en Pollux verwijderd werden, terwijl de andere sculpturen bleven tot de 16e eeuw! (bron: Jan Vaes, Christelijk hergebruik van een antieke constructie).

De kerk werd van 1583 tot 1603 door Giovanni Francesco Grimaldi verbouwd. De nieuwe kerk omvatte ook de pronaos van de heidense tempel, maar bij de aardbeving van 1688 ging deze verloren. In de facade van de kerk staan nog twee overgebleven Corinthische zuilen die oorspronkelijk toebehoorden aan de tempel. Deze tempel was gewijd aan Castor en Polux. In het verleden had de kerk ook twee torso's van Castor en Polux die achter de beelden van de apostelen Petrus en Paulus waren geplaatst, als symbool van de overwonnen heidense goden. Het tweetal is bij een renovatie in 1972 verwijderd en staat nu in het Archelogisch Museum van Napels.

La facciata di san Paolo Maggiore prima e dopo il 1688 (da Celano 1692)

Castor en Polux, Museo archeologico nazionale di Napoli

Voor de lokatie San Paolo Maggiore kijk op: wandelroute A.

Scuola di Posillipo

2009-09-11T23:43:00.003+02:00

Antonio Sminck Pitloo, La lanterna del molo, Museo di San Martino, Napoli

Toen Goethe in 1787 in Napels was duurde het nog drie jaar voordat de Nederlander Antonio Sminck Pitloo werd geboren. De prachtige landschappen in en rondom Napels die Goethe zo bewonderde heeft Pitloo dertig jaar later prachtig weergegeven. Landschappen zoals Goethe ze heeft moeten gezien. Na Rome kwam Pitloo in 1815 in Napels aan waar hij in 1820 het beroemde Scuola di Posillipo (genoemd naar een dorpje in de baai van Napels) opende. De schilders, veelal studenten van Pitloo, zijn actief tussen de jaren twintig en dertig van de 19e eeuw. De kunstenaars die deelnamen hielden ze zich uitsluitend bezig met landschapschilderen. Ze vormden in die tijd de meest vooruitstrevende strekking van de moderne Italiaanse landschapschilderkunst. Ze schilderden vooral in openlucht in de buurt van Napels. In Napels bestond reeds een bloeiende traditie vanaf de 15e eeuw oplopend tot het midden van de 17e eeuw met Micco Spadaro en Salvator Rosa.

De grootste persoonlijkheden van de groep waren Vinelli Achilles, Gabriele Smargiassi, Theodore Duclère, Vincenzo Franceschini en de Belgische kunstenaar Frans Vervloet. Van groot belang voor de ontwikkeling van de School van Posillipo in Napels is de aanwezigheid in die jaren van grote Europese kunstenaars van de romantische schilderkunst en landschapsarchitectuur van o.a. Camille Corot met zijn 'School van Barbizon' en William Turner. Beïnvloed door de werken van deze meesters bedacht de Napolitaanse kunstenaars een intieme, lyrische en picturale taal. De meest invloed op de hedendaagse kunst werd uitgeoefend door het werk van Giacinto Gigante. Na de dood van Pitloo in 1837 zette hij de school voort tot ongeveer 1850.

De schilderijen zijn "historisch belangrijk" en met name bewaard in Museo di Capodimonte, Museo Certosa di San Martino, het Museo Correale di Sorrento en de collectie van Sanpaolo Banco di Napoli.

Giacinto Gigante, Costiera sorrentina, Museo di San Martino, Napoli

2009-09-11T18:41:00.010+02:00

De mooiste routes op routeyou.com

Jacob Cornelisz. van Oostsanen

2009-09-11T13:19:00.006+02:00

Jacob Cornelisz. van Oostsanen, De geboorte van Christus met de aanbidding der herders (1512), Museo di Capodimonte

Hoog boven de heuvel van de wijk Vomero in Napels ligt het voormalig Kartuizersklooster (van de orde der kartuizers) San Martino, nu een museum. Ook was er een Kartuizersklooster in Amsterdam. Het klooster stond even buiten de Haarlemmerpoort. Aan dit klooster werd een schilderij geschonken van Jacob Cornelisz. van Oostsanen, 'De geboorte van Christus met de aanbidding der herders' uit 1512. Op de achtergrond zien we iets bijzonders: een havengezicht met schepen en scheepswerven. Dit is het eerste havengezicht in de Noord-Nederlandse schilderkunst. Het is zeer ongebruikelijk dat als achtergrond op een schilderij over de geboorte van Christus, een havengezicht werd weergegeven, aangezien Betlehem geen havenstad was. Dit heeft te maken met de naam van het Karthuizerklooster, waaraan dit werk geschonken werd: St. Andreas’ haven van Redding. Verder zien wij op de achtergrond de heuvel waarop het klooster San Martino en andere (fictieve?) gebouwen in Napels. De Geboorte van Christus speelt zich dus in Napels af. Het werk is tegenwoordig in de collectie van Museo di Capodimonte opgenomen.

Anish Kapoor in M.A.D.RE

2009-09-08T23:02:00.001+02:00

Anish Kapoor, Dark Brother 2006 MADRE Napels

In de holle op de vloer van de aparte kamer van Anish Kapoor in het Museo d’Arte Contemporanea Donna Regina (M.A.D.RE) richt het oog naar oneindigheid en naar de ingewanden van Moeder Aarde. 'De leegte heeft vele gedaanten', zegt Kapoor hierover. Wie de ’Voids’ binnen treedt, ziet een lege ruimte met witte wanden. Midden op de vloer ligt een zwarte cirkel of een vierkant. Meer niet. Het vierkante vlak in M.A.D.RE is intens donker. De vierkant trekt onmiddellijk de aandacht, maar roept tegelijkertijd ook vragen op. Kijken we naar een plat vlak of naar een duistere diepte? De twijfel over hetgeen men waarneemt, maakt dat het werk met een zekere voorzichtigheid benaderd moet worden. Een verkeerde stap zou immers een val kunnen veroorzaken. De visuele ervaring van het werk conditioneert menselijk gedrag en onze beweging in de kleine ruimte. Alleen met onze ogen kunnen we proberen het werk af te tasten. Langzaam groeit het besef dat we naar een zwart gat kijken. De platte vierkant is in werkelijkheid een donkere, holte onder de vloer. Zo donker dat we geen perspectief en ruimte meer kunnen waarnemen. Anish Kapoor heeft dit effect bereikt door het gat van binnen helemaal met een donkerblauw pigment te bestrijken. Het pure pigment absorbeert al het licht en zo kunnen we geen diepte meer zien. Wat rest is het illusoire beeld van een platte, zwarte vierkant.

Voor uitgebreidde informatie over Kapoor en het nieuwe beeldhouwen in de jaren tachtig en negentig kijk op: Beeldende kunst na 1945.

De Vlaamink Guglielmo Borremans en vele anderen in Formiello

2009-09-08T20:43:00.009+02:00

Santa Caterina a Formiello Napels (foto: Henk Woudsma)

Fresco's van Borremans in Santa Caterina a Formiello Napels

Koepel met fresco van De Matteis (foto: Henk Woudsma)

Als u van het historische centrum van Napels naar het station loopt komt u een opvallende kerk tegen. De koepel van de Santa Caterina a Formiello beheerst de omgeving. De kerk bezit waardevolle fresco's van de 17e en 18e eeuw van Luigi Garzi, Guglielmo Borremans, Paolo de Matteis, S. Cirillo, Giacome del Po, G. Simonelli. Ook neemt sculpturale werken van Annibale Caccavello, Domenico Antonio Vaccaro, Lorenzo Vaccaro, Paolo Benaglia, G. Colombo, M. Bottigliero uit de 17e en de 18e eeuw een belangrijke plaats in. Het gewelf van het koor, het transept en de lunetten in de kerk Santa Caterina a Formiello werden geschilderd door de Vlaamse kunstenaar Borremans tussen 1708 en 1709. De fresco in het gewelf stelt de Triomf van Judith voor en verder schilderde hij het levensverhaal van San Domenico. De koepel is beschilderd door De Matteis. Garzi schilderde o.a. in 1698 op de pendieven 'La Fede'. Van de vele werken van Del Po is 'Santa Caterina in gloria' uit ca. 1714 vooral opvallend door de prachtige kleur en compositie.

Bij het verlaten van de kerk ziet u het monument 'Het Heiligdom van San Gennaro' met een borstbeeld van San Gennaro. Dit werk is in opdracht van en betaald door de delegatie van de Schatkist van San Gennaro uit dankbaarheid voor de bescherming van de Heilige in de stad tegen verschillende rampen. Het werk werd ontworpen door Ferdinando Sanfelice en de uitvoering van de beelden werd toevertrouwd in 1706 aan Lorenzo Vaccaro, die er in geslaagd is om slechts twee engelen maken, voordat hij het jaar daarop werd vermoord. Zijn zoon Domenico Antonio Vaccaro voltooide het werk in 1708.

Santa Caterina a Formiello, Het Heiligdom van San Gennaro

Voor de lokatie Santa Caterina a Formiello kijk op:wandelroute A.

Museo d'Arte Contemporanea Donna Regina

2009-09-08T20:33:00.005+02:00

Ook de moderne kunst leeft in Napels, wat te zien is aan de musea M.A.D.RE en Pan, de collecties van Capodimonte, de Metro dell’Arte en de talrijke galerieën die ’s avonds evenementen organiseren. In 2005 werd in Napels het Palazzo delle Arti Napoli (PAN) geopend en een paar maanden later het Museo d'Arte Contemporanea Donna Regina. Het M.A.D.RE is geopend in juni 2005 in het Palazzo Donnaregina. Architect Alvaro Siza transformeerde het oude Palazzo tot deze prachtige en functionele ruimte, die model staat voor het nieuwe Napels. Het hoofd van het museum is de kunsthistoricus Eduardo Cicelyn. De nadruk ligt op trans-avant-gardistische kunststromingen, Arte Povera en de conceptuele kunst en kunst sinds de jaren 1950. Het museum ligt in het centrum van Napels, ongeveer honderd meter van het Archeologisch Museum.

Het eerste deel van de collectie van het museum bevat werken van 12 kunstenaars: Domenico Bianchi, Francesco Clemente, Luciano Fabro, Rebecca Horn, Anish Kapoor, Jeff Koons, Jannis Kounellis, Mimmo Paladino, Giulio Paolini, Richard Serra, Sol LeWitt en Richard Long, die elk in een aparte kamer worden gepresenteerd. Francesco Clemente bijvoorbeeld pikt thema's van zijn geboortestad van Napels. Het tweede deel bevat kunst die zijn ontstaan sinds 1950. Onder hen zijn werken van Joseph Beuys, Damien Hirst, Roy Lichtenstein, Gerhard Richter en Andy Warhol (bron: Wikipedia).

De website is uitermate mooi ontworpen, heel informatief met een prachtige 'virtual tour'. Op mijn weblog zal ik u de komende tijd op de hoogte houden over de exposities en ik zal nader ingaan op de vaste collectie van het museum.

Landschapschilderkunst van Loise Croÿs en Paul Bril in Napels

2009-09-07T13:39:00.003+02:00

Voorgevel en portiek Santa Maria Regina Coeli Napels

In de portiek met drie gotische bogen en een cross-gewelfde plafond van de kerk Santa Maria Regina Coeli zijn fresco's te zien uit de tweede helft van de 16e eeuw met landschappen, een 'Madonna dela Misericordia' en decoratieve motieven. Deze zijn van oudsher toegeschreven aan de Vlaming Paul Bril maar zijn waarschijnlijk het werk van Loise Croÿs, een Vlaamse en laat-maniëristische schilder die de fresco's schilderde in de tribune van dezelfde kerk in 1594 en die later werden afgedekt. Croÿs was overigens de meester van de Italiaanse barokke schilder Carlo Sellitto.

In het kader van het landschap schilderen nemen Paul Brill en Lois Croÿs in het begin van de 17e eeuw een prominente plaats in Napels. Brill voerde een belangrijke cyclus van fresco's in de kloosters van de kerk van Santa Maria delle Grazie a Caponapoli en de Ospedale degli Incurabili, terwijl de fresco's in de portiek van Santa Maria Regina Coeli nu zijn toegewezen aan Lois Croÿs. Door hun elegeante en verfijnde voorbeelden is een nieuwe opvatting geboren van het landschap schilderen in het zuiden van Italië. Het landschap is geen onderdeel meer van een onderwerp, maar is nu het centrale deel van de compositie. Dit heeft enorm veel invloed gehad op schilders als Domenico Gargiulo, Salvator Rosa en Battistello Caracciolo, de grondleggers van de landschapsschilderkunst in Napels.

Santa Maria Regina Coeli, Soggetto: appare alle monache lateranensi agostiniane van Loise Croÿs

De Ribera volgeling Hendrick van Somer

2009-09-06T20:28:00.005+02:00

Hendrick van Somer, Genezing van Tobi, z.d., Museo Diego Aragona Pignatelli Cortes Napels

Het werk 'Genezing van Tobi' van Hendrick van Somer (Pseudeo Enrico Fiammingo, Amsterdam, 1607 of 1615 - Napels, vanaf 1684/1685), in Museo Diego Aragona Pignatelli Cortes weerspiegelt het naturalisme van de eerste helft van de 17e eeuw: een Napolitaanse stijl met een monumentale en intieme expressie. Het onderwerp is geïnspireerd door de gebeurtenissen uit het bijbelboek Tobit. Tobit, of Tobias, spande zich tijdens zijn leven in door het begraven van de lijken van vervolgde volksgenoten. Menigmaal werd hij zelf gedwongen te vluchten. Op een gegeven moment wordt hij blind, en denkt hij dat binnenkort zal sterven. Hij stuurt zijn zoon Tobias op pad om het geld op te halen dat hij aan iemand in bewaring heeft gegeven, en bidt tot God dat zijn zoon de reis mag volbrengen. God verhoort dit gebed, en dat van Sara, een vrouw die reeds zeven maal getrouwd is, maar wier bruidegommen telkens in de bruidsnacht door een demon verslonden werden. De aartsengel Rafaël wordt op pad gestuurd om de jonge Tobias te begeleiden en bij Sara te brengen. Dat gelukt, en het verhaal eindigt met de terugkomst van Tobias, mét Sara en het geld. Met het gal van een vis die hij onderweg gevangen heeft, kan Tobias de blindheid van zijn vader genezen.

Van Somer was op zijn achttiende jaar al in Napels. Van Somer was een volgeling van Jusepe de Ribera. Dit is vooral te zien in het werk 'De doop van Jezus' uit 1641 in de kerk van Santa Maria della Sapienza in Napels, waarop een oude bebaarde man met een mager lichaam is afgebeeld met een expressieve intensiteit. Een typisch werk uit de Napolitaanse school en met invloeden uit het Noorden van Hendrick Terbrugghen of Gerard Seghers. Het schilderij verraadt ook de vertrouwdheid met het Caravaggisme door de realistische schildertrant en het bijzondere behandeling van het licht.

De Utrechtse Caravaggist Matthias Stomer in Napels

2009-09-06T18:18:00.003+02:00

Matthias Stomer, Adorazione dei pastori, Napoli, Museo di Capodimonte.

In het begin van de 17e eeuw reisde een groep schilders naar Italië en raakte daar onder de indruk van het werk van Caravaggio: de Caravaggisten of Utrechtse Caravaggisten. De belangrijkste zijn Hendrick Terbrugghen, Gerard van Honthorst en Dirck van Baburen. Zij namen stijlkenmerken van de Italiaanse meester over, zoals zijn realistische behandeling van sacrale onderwerpen, zijn monumentale composities en zijn gebruik van 'clair-obscur': het contrast tussen licht en schaduw, door Caravaggio toegepast om de dramatische kracht van een voorstelling te verhogen. Matthias Stom of Stomer (Amersfoort (?), ca. 1600 – na 1652) was een schilder en tekenaar. Stomer schilderde historiestukken, portretten en genrestukken. Hij wordt ook tot de caravaggisten of Utrechtse Caravaggisten gerekend en is gewaardeerd vanwege zijn psychologie en kleiachtige behandeling van het gelaat. Stomer is onderdeel van de tweede golf van Caravaggio in Napels en in zijn werken is tastbare verwijzing naar het naturalisme van Ribera. Zijn stijl is onderscheidend door de effecten van de nachtlicht en kunstlicht. De objecten en de draperie zijn zeer nauwkeurig en er is een overwicht van de roodbruine kleur. De gerimpelde gezichten van de oude mensen zijn intens en bescheiden, een combinatie dat doet denken aan de stijl van Ribera. Zijn verblijf in Napels kan worden gedateerd van 1632 tot 1641. Werken van Stomer zijn opgenomen in de collectie van Museo di Capodmonte en La quadreria dei Girolamini in Napels.

De frescocyclus van Lanfranco in Santi Apostoli

2009-09-06T14:02:00.009+02:00

Santi Apostoli Napels (foto hw)

Als men al probeert gemeenschappelijke kenmerken voor de Napolitaanse schilderkunst van het Seicento te definiëren, dan moeten twee stromingen genoemd worden: de snel om zich heen grijpende, sterk naturalistische tendensen bij Caravaggio’s navolgers (Ribera en Caracciolo) en de pas laat doorgebroken “classisten” (verzamelbegrip voor kunststijlen die zich op de Griekse of Romeinse oudheid oriënteren) van de Bolognese School, in de zin van de Carracci’s uit Rome (Ludovico, Agostino en Annibale), zoals Guido Reni, Domenichino en Giovanni Lanfranco. Met name Ludovico wordt meestal gezien als de eerste die de stijl van het late maniërisme verliet en een nieuw beeld op het gebied van moraal en devotie introduceerde. Hij was een voorstander van een idealisering van de realiteit, zoals dat bij Rafaël te vinden is. Het “armeluisrealisme” en de hang naar een sombere dramatiek van mensen als Caravaggio en Ribera (naturalisme) passen echter beter bij het diepgewortelde Napolitaanse volksgeloof en de sterke maatschappelijke tegenstellingen dan de nauwkeurige uitgewogenheid van de Carracci’s of een schilder als Lanfranco (classicisme of idealisme). De aanwezigheid van meesters van het academische classicisme, zoals Guido Reni (die kwam in 1622 aan in Napels), Domenichino (die kwam in 1631 aan om de kapel van San Gennaro van fresco’s te voorzien) en Lanfranco (1634) inspireerde Bernardo Cavallino, Giordano, Preti, Solimeno en andere schilders van de tweede generatie om naar een zorgvuldig bestudeerde verfijning te streven. Lanfranco was een katalysator in de verandering vanaf 1632 van de late manieristische stijl in Napels, met name van Belisario Corenzio, naar de barok.

Lanfranco begon in Napels met het decoreren van de koepel en pendentieven van de kerk van de Jezuïeten Gesù Nuovo in 1634-1637. Van 1637-1639 maakte hij een fresco (''Christo in gloria'') in de Certosa van San Martino. Dit werd gevolgd door de decoratie van Santi Apostoli in 1638-1646 en de koepel van de Cappella van San Gennaro in de kathedraal van Napels. De prachtige fresco's (1638-1645) in Santi Apostoli van de hand van Giovanni Lanfranco hebben dan ook een tal van Napolitaanse kunstenaars beïnvloed. Dit werk in de tribune en het gewelf is een cyclus van fresco's van grote dramatische kracht en behoort tot een van Lanfranco's grootste meesterwerken.

Interieur Santi Apostoli met fresco's van Lanfranco

Voor de lokatie van Santi Apostoli kijk op: wandelroute A.

Middeleeuws Napels op Google Maps

2009-09-05T12:30:00.005+02:00

De schitterende interactieve kaart Medieval Naples maakt gebruik van de online tools beschikbaar in Google Maps. Door te klikken op de zoomknop voor in- of uitzoomen bovenaan links kunt u vergroten tot aan het straatniveau. Gebruikers kunnen kiezen tussen Kaart, Satellite (luchtfoto) of Terrein (topografische). Het maakt gebruik van standaard cartografische symbolen voor abdijen, kerken, religieuze gebouwen, muren, poorten en vestingswerken. Door te klikken op een van deze symbolen wordt een venster geopend met beschrijvende tekst (vaak uit het boek van Caroline Bruzelius, 'The Stones of Naples', Yale University Press, 2004), afbeeldingen, bibliografie en hyperlinks naar andere teksten, sites en de prachtige web-image galleries geproduceerd door de 'Italica Press'. Als u klikt op "Grotere kaart weergeven" opent deze kaart in Google Map en bied dan een complete index van websites. Daar kunt u ook de kaart openen in Google Earth (een gratis, downloadbare programma) en zie de middeleeuwse stad tegen een driedimensionaal landschap (bron: Italica Press).

Het Napolitaanse lied

2009-09-04T20:29:00.002+02:00

Enrico Caruso - 'O SOLE MIO

In 1880 wordt het lied ‘Funiculi Funiculà’ geschreven dat gezien wordt als het eerste Napolitaanse lied, of is het toch het lied ‘Te voglio bene assaie’ (Ik houd zó veel van je) uit 1839 dat als eerst Napolitaanse lied moet worden aangemerkt…..hoe dan ook, het Napolitaanse lied blijft toch wel de ‘smartlap’ met de melodische melodie die je meevoert in droefheid en blijdschap. 'O sole mio kennen we allemaal. Maar het lied, één van de meest opgenomen liedjes aller tijden, is slechts het commerciele uithangbord van een eeuwenlange muziektraditie die meer dan 25 duizend liedjes omvat. 'O sole mio werd geschreven in 1898, de gouden eeuw van het Napolitaanse lied, maar de traditie begint al veel eerder (zie voor uitgebreide informatie op Wikipedia: Music of Naples). Volgens de overlevering werd Napels gesticht op de plek waar één van de sirenes uit Homerus'Odyssee, Partonopeo, aanspoelde nadat ze zelfmoord pleegde en speelde Keizer Nero op een muziekfestival dat tot op de dag van vandaag bestaat. In de 16e eeuw kende de stad vier van de gerenomeerdste conservatoria van Europa en in 1901 werd de Via De Marinis één van de eerste platenmaatschappijen ter wereld, Phonotype Records, opgericht. Kortom: Napels leeft en ademt muziek.

Meer informatie op de weblog van radio 6: Italia en beluister het eindprodukt van Angelo van Schaik uitgezonden op 22 augustus 2009 op radio 6.

Luciano Pavarotti - 'O sole mio

Invloeden van Cavallini en Giotto

2009-09-04T16:55:00.026+02:00

School van Giotto, Kruisiging c. 1332-1335 Santa Maria di Donnaregina

In de 'buitenwijk van de maagden' (Borgo dei Vergini) in Napels, waar onder andere de Porta San Gennaro, Santa Maria della Stella, via Vergini, via Cristallini, piazza Sanità, Cimitero delle Fontanelle in Napels, is gelegen, zijn veel resten overgeleverd van 14e eeuwse fresco's van verschillende stijlen. Met name in de kerken Santa Maria dei Vergini en Sint Maria Succurre Miseris (de onderliggende kerk van S. Antoniello). Naast de artistieke kenmerken van Pietro Cavallini, verspreid tijdens Ludovico d'Angio's macht (1352-1362), zijn artistieke kenmerken afkomstig van Giotto in vertegenwoordiging van Roberto d'Oderisio en Maestro di Giovanni Barrile verspreid over Napels. Vooral in de kerken Santa Maria Donnaregina, San Giovanni Battista ai Camaldoli, Santa Maria dell'Incoronata, San Lorenzo Maggiore, San Pietro Maiella en Sant'Eligio Maggiore. Van 1329 tot 1333 werkte Giotto in Napels voor koning Robert van Anjou met wie hij bevriend raakte, maar van het daar gemaakte werk is overigens praktisch niets meer over, slechts een kleine fragmenten: Compianto su Cristo morto uit 1329 van de kerk Santa Chiara en uit Castel Nuovo van de Cappella Palatine.

Tussen de 13e en de 14e eeuw werd de kerk San Lorenzo Maggiore volledig bedekt met fresco's door schilders uit de school van Giotto. Sommige stukken als Natività Secolo XIV zijn nog steeds zichtbaar in het transept rechts (door Montano d'Arezzo, ca. 1300) en in Cappella Barrili (zie afbeelding boven: Verhalen van de Maagd door Maestro di Giovanni Barrile uit ca. 1333-34). In het fresco van d'Arezzo ligt de Maagd naast het kindje Jezus, volgens het oude iconografische motief, die echter werd verdrongen in de 13e en 14e eeuw door de Tronende Madonna.

Uitgebreide informatie vindt u op het Webjournaal (Italiaans).

Maestro di Giovanni Barrile, Sposalizio della Vergine, c.1333-1334 San Lorenzo Maggiore

Pedro Fernández (Pseudo Bramantino)

2009-09-03T20:03:00.004+02:00

Pedro Fernández, Cona della Visitazione, 1508-1509 Museo di Capodimonte

De Spaanse schilder Pedro Fernández (Pseudo Bramantino), geboren ca. 1480 in Murcia, was de eerste Spaanse schilder die werd beïnvloed door de Italiaanse renaissance-stijl en dat ook tot uiting bracht. Ongeveer in 1500 kwam hij in Milaan, waar hij in contact kwam met lokale schilders als Bartolomeo Suardi (ook als pseudo Bramantino) en Andrea Solario, die volgelingen waren van Donato Bramante en Leonardo da Vinci. Zijn eerste opleiding was bij een Vlaamse of Spaans-Vlaamse kunstenaar. Deze invloed heeft Bramantino omgezet in een lineaire, broze, ietwat vreemde Italiaanse stijl die volledig onderscheidend is. In de altaarstuk 'Cona della Visitazione', uitgevoerd voor het hoogaltaar van de Santa Maria delle Grazie in Caponapolizie nu in Museo di Capodimonte, zie je aan de karakters van de gezichten duidelijk de invloed van Da Vinci. Van Lombardije ging hij naar Rome waar hij werd beïnvloed door de schilderingen in de Sixtijnse kapel en de schilderingen in het Vaticaan van Raphael. Vervolgens vertrekt hij naar Napels, waar hij als vooraanstaand kunstenaar actief was van 1508 tot 1512 en de 'moderne' Lombardische schilderkunst introduceerde en de invloeden uit Rome. Bramantino maakte voor de 'Cappella del Crocifisso' in de Basiliek San Domenica Maggiore het schilderij 'Andata al Calvario'. In 1511 maakte Bramantino voor dezelfde kerk in de prachtige en bijzondere 'Cappella Andrea Carafa' (architect: Romolo di Antonio da Settignano, 1507-15) de fresco's van Profeten op de pendentieven, de decoratieve motieven met vegetatie in slingers, de balustrade en de fresco's van engelen in de koepel. Daarna woonde hij weer 6 jaar in Rome en Napels om in 1518 weer terug te keren naar Noord-Italië. In 1519 werkte Bramantino in Spanje aan de uitvoering van een altaarstuk gewijd aan St. Helen in de kathedraal van Girona. Na de voltooiing van dit werk in 1521 verdwijnt Bramentini uit het zicht.

Fernandez, Profeti, motivi decorativi vegetali a festoni, balaustra e angeli S.Domenico Maggiore

Cappella Minutolo en Montano d'Arezzo

2009-09-01T17:33:00.006+02:00

Cappella Minutolo, kathedraal Napels

Cappela Minutolo in de kathedraal te Napels vertegenwoordigt een van de weinige monumenten van de Napolitaanse gotiek die bewaard is gebleven, waarin een uitzonderlijke fusie is tussen de schilderkunst, de beeldhouwkunst en de architectuur van die tijd. De datum van de kapel is niet precies bekend, maar we weten dat het geherstructureerd is door de aartsbisschop Filippo Capece Minutolo (1288-1301). Het was gewijd aan St. Pietro en Sant'Anastasia. De cosmatenvloer introduceert het wapen van de familie in een bas-reliëf in het midden van de vloer. Het grafmonument centraal in de kapel van kardinaal Enrico Capece Minutolo (1389-1412) is een werk van Antonio Bamboccio uit 1402. Aan de rechterkant van het altaar ligt de sarcofaag van de aartsbisschop Filippo Capece Minutolo die cosmatisch versierd is met mozaïeken van de school van Arnolfo di Cambio. Aan de linkerzijde van het altaar ligt de sarcofaag van de aartsbisschop Orso Capece Minutolo van Salerno en canoniek van de kathedraal van Napels, een werk van de school van Tino di Camaino. De muren en het plafond van de kapel zijn volledig ingericht door fresco's die gedateerd zijn tussen 1240 en 1482. In het lage deel vinden we voorstellingen van kruisvaarders, ruiters en familieleden. Dicht bij de binnenkomst van de kapel, aan de linkerkant, beelden de fresco's Sant'Antonio van Padua en Sint Caterina van Siena uit. De decoratie wordt aangevuld door een aantal fresco's die gevarieerde scènes uit de Nieuwe Testament voorstellen, waaronder de geschiedenis van de heiligen Peter en Paul. Onder de kunstenaars die hebben bijgedragen tot de realisatie van deze fresco's zijn: Giotto, Montano d'Arezzo en Pietro Cavallini. Cimabue heeft waarschijnlijk de scène van de kruisiging van St. Pietro gerealiseerd (bron: website kathedraal Napels).

Het is opmerkelijk dat bepaalde kunstenaars bijna onbekend zijn in hun thuisland elders worden beschouwd als van primair belang voor de bijdrage die zij hebben geleverd aan de kunstgeschiedenis. Dit is ook het geval van de Toscaanse kunstenaar Montano d'Arezzo, in Toscane genegeerd, maar in Napels en omgeving gezien als een belangrijke kunstenaar in de ontwikkeling van de schilderkunst tussen de 13e en 14e eeuw. Hij werd geboren in Arezzo, waarschijnlijk in de tweede helft van de jaren zestig van de 13e eeuw. In de jaren tachtig ging D'Arezzo naar Assisi om daar de 'nieuwe' schilderkunst te bekijken in de basiliek van San Francesco van regionale schilders. D'Arezzo komt aan in Napels gedurende de laatste jaren van de regeringsperiode van Charles I van Anjou, om de buitengewone Toscaans-Umbrische artistieke innovaties in te voeren die net zijn ontstaan uit de 'fabriek van Assisi'. Onder het bewind van Charles II van Anjou vanaf 1285, ontving d'Arezzo prestigieuze opdrachten. Zoals in de kathedraal van Napels in de kapel van aartsbisschop Philippo Capece Minutolo (1288-1301). Deze fresco's zijn afbeeldingen van verhalen van heiligen en een Kruisiging en werden gemaakt rond 1285/1286. Tegenwoordig zijn ze gedeeltelijk zichtbaar. Na een tweede bezoek aan Assisi, waar hij werd beïnvloed door Giotto, is hij teruggekeerd naar Napels en maakt de beroemde Maria cyclus in de kerk van San Lorenzo Maggiore, gemaakt rond 1306 voor Charles II d'Anjou. Buiten dit prachtige gotische gebouw, in een lunet van het portaal tussen de kerk en het naburige klooster, is de fresco 'Madonna con il Bambino e un donatore' van zijn hand. In de basiliek van San Domenico Maggiore zijn twee beschadigde fresco's ook toegeschreven aan d'Arezzo. Ze vertegenwoordigen de heiligen Peter en Paul (bron: Tijdschrift Amaranto).

Kruisvaarders van Montano d'Arezzo

Basiliek Santa Resituta

2009-08-31T20:09:00.005+02:00

Vroeg-christelijke mozaïeken in de basiliek van Santa Restituta Napels (foto:MvW)

Wonderbaarlijke verandering van water in wijn op de Bruiloft van Kana, mozaïek Basiliek Santa Restituta

In het schip van de Kathedraal in Napels (Cattedrale di Santa Maria Assunta) is het mogelijk in het oudste gedeelte van de kathedraal binnen te komen. Dit is de Basiliek Santa Restituta, een van de meest interessante voorbeelden van vroeg-christelijke kunst Napels. Oorspronkelijk was het een kerk gebouwd in de 6de eeuw, kort na het Edict van Milaan. De huidige drie beuken gedeeld door 27 antieke zuilen zijn overgebleven van de oorspronkelijke kerk, nadat het is opgenomen in het lichaam van de massale nieuwe kathedraal in de 13e eeuw. Binnen de Santa Restituta is de doopkapel 'San Giovanni in Fonte Santa' die over het algemeen in de literatuur wordt beschreven als de oudste in de Westerse Christelijk kunst. De bouw van het doopkapel gaat terug naar de tijd van Keizer Constantijn de Grote (280-337 AD), zoals blijkt uit een passage uit het leven van Paus Silvester I in de 'Liber Pontificalis Ecclesiae Romanae': '[... ] eodem tempore fecit Costantinus Augustus basilicam in civitatem Neapolim '(... op dat moment, Costantinus Augustus had een basiliek gebouwd in de stad Napels). Betrouwbare archeologie plaatst de bouw in de 4e eeuw met daarna de eerste aanpassingen in de 5e eeuw. De doopkapel bevat een aantal mozaïeken van enorm belang en zijn van zeer hoge kwaliteit. Gezien het belang is er heel veel onderzoek gedaan (zie Wikipedia onder bibliografia).

Er wordt beweerd dat Santa Restituta een jonge Afrikaanse vrouw was die, omdat ze een Christen was, op een boot werd gezet op zee en vervolgens in brand werd gestoken. Het vuur is echter uitgegaan en ze was op wonderbaarlijke wijze in staat om aan wal te komen op het eiland Ischia. In de 8e eeuw werden haar overblijfselen naar de kerk in Napels gebracht, die vervolgens haar naam heeft aangenomen.

(bron: Around Naples, Jeff Matthews en Wikipedia).

Doopkapel S. Giovanni rechter zijbeuk Santa Restituta, Napels

Fresco's van mozaïek, doopkapel S. Giovanni in Santa Restituta, Napels

Transit - Napels

2009-08-31T09:10:00.003+02:00

Jongeren die in Nederland wonen maar in het buitenland geboren zijn, nemen u mee naar hun geboorteplaats. Deze serie werd uitgezonden door Holland Doc In deze aflevering van Wim Schepens e.a., VPRO, 1988 (30 min.): Napels. De gids neemt u mee naar een café waar de avond ervoor een moordpartij door de mafia heeft plaatsgevonden, naar het theater en naar jongeren die monnik zijn geworden. Een aangrijpende film over Napels uit 1988.

Vuilnis blijkt rondom Napels nog lang niet verdwenen. Berlusconi mocht van de inwoners van Napels heilig worden verklaard als hij de stad kon bevrijden van het vuilnis in de straten. Half juli 2008 verklaarde hij de stad schoon. Napels blijkt ook schoon, maar even buiten de stad blijft het probleem bestaan. Zo getuige talloze filmpjes op internet. Vuilnis langs de straten gaat in vlammen op.

De Maria Hemelvaart van Pinturicchio

2009-08-30T21:09:00.003+02:00

In de kapel van Paolo Tolosa in de Chiesa di Sant'Anna dei Lombardi (Monteoliveto) van Napels heeft het werk Maria Hemelvaart (olie op panel; 278 x 173 cm.) uit ca. 1510 van Pinturicchio gehangen. Helaas hangt het niet meer op de oorspronkelijke plaats, maar is nu opgenomen in de collectie van het Museo Nazionali di Capodimonte. Het schilderij doet heel sterk denken aan het werk 'Assumption with the Donor Oliviero Carafa' van Perugino in de kathedraal van Napels. Het lijkt wel gekopieerd. Pintoricchio was assistent van Perugino, maar had waarschijnlijk zijn opleiding gekregen van minder bekende schilders als Bonfigli en Fiorenzo di Lorenzo. Pinturicchio schilderde vaak landaschappen met daarin afbeeldingen van Rome, Milaan, Genua, Florence, Venetië en Napels. Het schilderen van landschappen is een van de belangrijkste troeven van Pintoricchio: zijn aandacht voor de natuur en het spel van het licht dat elk voorwerp verlicht. Hier en daar voel je de invloed van de Vlaamse schilderkunst uit het Noorden. Paul Toulouse, een canonist (beoefenaar van het kerkelijk recht) en uitvinder van de seminarie, heeft Pinturicchio opdracht gegeven voor zijn kapel in de kerk Monteoliveto in Napels. Mede dankzij Paul Toulouse zijn er meer voorbeelden van Renaissance kunst in Napels. In 2008 hebben ze het werk van Pinturicchio in combinatie met geprojecteerde beelden in de kapel in zijn oorspronkelijke context geplaatst, onder de fresco's van Cristoforo Scacco en het koormeubilair van Fra 'Giovanni da Verona, volgens Vasari de mooiste van Italië.

Domenichino in Napels

2009-08-30T15:01:00.004+02:00

In de Cappella del Tesoro di San Gennaro in de kathedraal van Napels is op de koepel een afbeelding van het paradijs geschilderd door Lanfranco in 1642-1643. De pendentiefschildering is van Domenichino uit het begin van de 17e eeuw. Dit is een zeer karakteristieke schildering uit de tijd van de Contrareformatie waarin de bemiddelde rol van Maria wordt benadrukt (zie linker pendentief op de foto hierboven). Links onder knielt een gehavende vrouwenfiguur, de personificatie van het gebed van de stad Napels, die de bemiddeling en bescherming van Maria afsmeekt. Rechts onder worden Luther en Calvijn vertrapt door de personificatie van het rooms-katholieke geloof met een banier waarop de rol van de heilige Maagd in het heilsplan staat aangeduid, die de protestanten ontkennen: 'Eeuwige maagd – Moeder Gods – onbevlekt'. De jonge vrouw in het centrum vertegenwoordigt het gebed en geknield boven haar treedt Maria (met haar rechterhand wijst zij op de figuren onder haar) voor Christus op als middelaar voor de zondige mensheid, hetgeen in de protestantse opvatting alleen Christus kan doen. In de opvatting van de Contrareformatie moest de beschouwer ook direct gegrepen worden door het onderwerp: hij moest met het voorgestelde kunnen meevoelen. Met andere woorden de verstaanbaarheid van het kunstwerk. De kunst in dienst van de kerkelijke propaganda (bron: De beeldtaal van de Christelijke kunst, Jan van Laarhoven).

Voor de ligging van de kathedraal kijk op: wandelroute A.

Museo Diocesano di Napoli

2009-08-30T13:12:00.009+02:00

(foto hw)

Op 23 oktober 2007 is het Museo Diocesano di Napoli (het Bisschoppelijk Museum van Napels) geopend in de enorme en prachtige 17e eeuwse kerk van Santa Maria Donnaregina Nuova waarin het Aartsbisdom is gevestigd, dit alles in samenwerking met de Kathedraal van Napels. Naast de vele prachtige schilderijen die behoren tot de voormalige kloosterkerk, toont het verder kunstwerken uit vele andere kerken die verdeeld zijn over twee belangrijke thema's uit het christelijk geloof en zich manifisteert in de Napolitaanse kerk: de afbeelding van Maria, het model van het leven voor christenen en de vertegenwoordiging van San Gennaro, de patroonheilige van Napels en Campanië, als een martelaar en getuige van het geloof. Het thema van het martelaarschap is vertegenwoordigd door kunstenaars als Giovan Bernardo Lama, Fabrizio Santafede en Peter Torres. Het thema van Maria zijn vertegenwoordigd door Teodoro D'Errico, Francesco Solimena, Aniello Falcone, Andrea Vaccaro, Marco Pino. Door het het invoeren van dit museum ontdek je zo veel meer over de oorspronkelijke visie van Napels in de zeventiende eeuw. Schilderijen, fresco's, beeldhouwwerken, goud, zilver ... en veel meer zijn te bewonderen. Het museum heeft vooral het doel tot bescherming en bevordering van het erfgoed en de historische banden met het grondgebied van het historisch centrum van Napels. En natuurlijk als een ontmoetingsplaats in een vriendelijke sfeer tijdens lezingen, debatten, congressen, conferenties, concerten en presentaties van boeken in een schitterende architectonische omgeving, ingelegd met marmer en fresco's van beroemde kunstenaars. Een mystieke plaats, de grandeur van barokke kunst gecombineerd met de juiste sfeer om speciale momenten onvergetelijk te maken (zie voor een indruk hieronder).

Domenico Antonio Vaccaro

2009-08-29T23:35:00.004+02:00

Domenico Antonio Vacarro, Cappella del Rosario, Certosa S. Martino Naples

Domenico Antonio Vaccaro was een veelzijdige kunstenaar op de grens van de barok en rococo. Hij was schilder, beeldhouwer en met name architect. Vaccaro behoorde samen met Ferdinando Sanfelice tot de twee beste architecten van begin 18e eeuw in Napels. Was Sanfelice in wezen een uitdenker van architectonische vormen, Vaccaro was de kunstenaar die de decoratieve, door Cosimo Fanzago gevestigde traditie voortzette. Vaccaro's rococostijl blijkt het duidelijkst uit zijn marmermozaïeken op altaren en altaarhekken. Hij ging uit van de vormen die door Fanzago en zijn volgelingen waren vastgelegd. Het marmermozaïek krijgt meer levendigheid door het toevoegen van witmarmeren sculpturen in haut-reliëf. Meestal zijn het voor een deel decoratieve motieven maar ook wel putti in totaal-reliëf die zich vastklemmen aan de einden van het altaar. De bovenkant van de altaarhekken die uit functionele overwegingen eigenlijk vlak dienen te zijn wordt dikwijl onderbroken door krommingen of ornamenten. Het meest fantastische voorbeeld van deze methode ziet men in de altaarhekken van de Certosa van S. Martino, waarschijnlijk vervaardigd door Giuseppe Sanmartino, een volgeling van Vaccaro. De cartouches op die hekken in een rijk rococostijl hebben panelen van lapsis, lazuli, onyx, agaat en andere halfedelstenen. In Cappella del Rosario verzorgde Vaccaro in ongeveer 1720 het ontwerp van het compartiment, de vloer, stucwerk en de drie schilderijen die de muren sieren. Zijn het resultaat van zijn buitengewone fantasie. Een zeldzaam voorbeeld van achttiende-eeuwse elegantie.

Domenico Antonio Vaccoro, Visione di San Guglielmo d'Aguitania, S Agostino degli Scalzi Napels

Als schilder trainde hij in het atelier van zijn vader Lorenzo Vaccaro en daarna bij Francesco Solimena. Zijn vroegst overlevende schilderij is de 'Visione di San Guglielmo d'Aguitania' in de Sant'Agostino degli Scalzi, een complex samengesteld en kleurig werk met een dramatische clair-obscur geïnspireerd door werk van Mattia Preti. Verder is er een vroeg werk in Museo S. Martino die als voorstel heeft gediend voor de gewelfdecoratie van de sacristie van S. Domenico Maggiore. De commissie besloot echter dat de opdracht ging naar Solimena. In feite hebben ze Vaccaro onbewust hem zo weerhouden voor het nastreven van een carrière als schilder. Van ongeveer vanaf 1707 heeft hij bijna uitsluitend werken gemaakt als beeldhouwer en architect, totdat in 1730 hij weer begon te schilderen voor veel Napolitaanse kerken.

In het Mauritshuis in Den Haag hangt ook een doek van Vaccaro getiteld 'God de vader en de heilige geest' uit begin 18e eeuw. De herkomst is mij onbekend.

Cappella Pontano

2009-08-29T15:19:00.004+02:00

De beroemde humanist Giovanni Gioviano Pontano, secretaris van koning Ferdinand van Aragón, gaf in 1492 opdracht tot de bouw van de Cappella Pontano, een kleine, sierlijke kapel ter nagedachtenis van zijn vrouw Adriana Sassone en andere overleden familieleden. Het ligt aan de Via Tribunali dicht en staat tegen de gevel van de kerk Santa Maria Maggiore. Het gebouw is ontworpen door Francesco di Giorgio Martini en Fra Giovanni Giocondo da Verona. Het ontwerp is gebaseerd op dat van een heidense tempel en de harmonische verhoudingen maken hem tot een van de belangrijkste bouwwerken uit de renaissance in Napels. Duidelijk is dat de structuur volgens de Vitruvius voorschriften voor kleine tempels is gebouwd: het is rechthoekig, gebouwd op een podium en beschikt over een gevel onderbroken door pilasters. Op een portaal is een reliëf gewijd aan Maria en St. Johannes de Evangelist, vergezeld met emblemen van de opdrachtgever en zijn vrouw. Deze grafschriften zijn zowel klassieke uitingen als van composities van Pontano. De laatste in de eerste plaats om zijn verdriet te uiten over de dood van zijn vrouw, hun kinderen en zijn vrienden. Het interieur heeft een kale rechthoekige zaal met een tongewelf. Op de muren zijn oude opschriften te zien die oorspronkelijk geplaatst waren op de vloer en zijn verhuisd tijdens de restauratie in de 18e eeuw door Giacomo Martorelli. Het gebouw heeft een gekleurde betegelde Napolitaanse vloer uit de 15e eeuw. De vloer is betegeld met zeshoekige panelen en decoratieve motieven met indrukwekkende portretten, badges, allegorische figuren en motieven van planten en dieren. De kapel bevat een triptiek van Francesco Cicino da Caiazzo, een lokale kunstenaar actief op de drempel van de 15e en 16e eeuw.

Interieur Cappella Pontano met de triptiek van Francesco Cicino da Caiazzo

Voor de lokatie van Cappella Pontano kijk op: wandelroute A.

Even een tussendoortje... café Gambrinus en piazza Bellini

2009-08-28T19:55:00.005+02:00

(foto: Henk Woudsma)

Het Caffe Gambrinus was begin vorige eeuw heel populair. Het café stamt uit 1860; de muren zijn gedecoreerd door vooraanstaande schilders uit die tijd. Al gauw werd dit café het trefpunt van politici, kunstenaars en schrijvers, onder wie Guy de Paupassant en Oscar Wilde, en de plaatselijke componisten Roberto Murolo en Giovanni Bovio. Toen dit literaire café steeds vaker werd bezocht door tegenstanders van het fascistische regime, moest het sluiten, waarop een lange periode van verval en verwaarlozing volgde. Gelukkig is het overdadige 'belle époques'-decor gerestaureerd en wordt het café weer veel bezocht (bron: Capitool reisgids Napels met Pompeji & de Amalfi-kust).

(foto: Henk Woudsma)

Het Piazza Bellini, aan het zuideinde van de Via Santa Maria di Costantinopolo, is een van de drukste en interssantste pleinen van Oud-Napels. Piazza Bellini lag tot halverwege de 16e eeuw buiten de stadsmuren, tot onderkoning Pedro de Toledo de stad uitbreidde. De restanten van een deel van de oude Griekse muren van Napels werden in 1954 tijdens opgravingen op het plein ontdekt. Ze zijn midden op het plein te zien, aan de voet van het monument voor de componist Vincenzo Bellini. Het klooster Sant'Antonio a Port'Alba, waarin het 15e eeuwse Palazzo Conca is opgenomen, kijkt over het plein uit. Aan de overkant ligt het Palazzo Firrao, ontworpen door Cosimo Fanzago en een belangrijk voorbeeld van de 17e eeuwse Napolitaanse civiele architectuur. De gevel is versierd met busten van de Spaanse koninklijke familie (bron: Capitool reisgids Napels met Pompeji & de Amalfi-kust).

Palazzo Firrao Napels

De betoverende versiering van Cosimo Fanzago

2009-08-28T17:04:00.006+02:00

(foto's Henk Woudsma)

Zuid-Italië en Sicilië waren rijk aan gekleurd marmer. Het werken met gekleurd marmer schijnt in Napels ingevoerd te zijn door Domenico Fontana en door de Florentijnse beeldhouwer Michelangelo Naccherino die de stad met veel succes een werkplaats opende voor marmeren decoraties. Het bleef echter aan Cosimo Fanzago, de grondlegger van de Napolitaanse barokarchitectuur, voorbehouden om de mogelijkheden van dit medium ten volle te benutten in een aantal kapellen. Daar vindt men de ingewikkeldste reliëfpatronen van gekleurd marmer (term: 'marmi mischi'), nu eens abstract, dan weer als bloemmotieven. Deze patronen zijn weer gecombineerd met witmarmeren reliëfdecoraties, gebaseerd op door Bernardo Buontalenti ontdekte vormen die door Naccherino naar Napels waren gebracht. Fanzago heeft meer dan dertig jaar in de Certosa van S. Martino gewerkt en daar zijn talent volledig ontplooid. In de kruisgang die hij voltooide naar ontwerpen van Giovanni Antonio Dosio, waar hij tevens zijn eigen decoratieve details aan toevoegde, wist hij zijn scala van Buontalenske mogelijkheden op te voeren tot ongekende ingewikkelde combinaties en patronen, vooral bij de deuren (zie foto's). Daar combineerde hij door hem zelf gebeeldhouwde figuren met geschilderde en architectonische details, sommige naturalistisch zoals de guirlandes van hangende vruchten, andere dubbelzinnig zoals de cartouces boven de deuren die kennelijk de indruk moeten wekken van groteske maskers. In de kerk, waar het koor reeds verfraaid was voor hij er kwam werken, bouwde hij wonderbaarlijke harmonische kleureffecten op waarbij geel, warm bruin en matrood overheersten. Het was een voortzetting van de tinten van de fresco's die Lanfranco, Ribera en anderen tegen het gewelf, in de hoeken boven de bogen en naast de vensters hadden aangebracht. Het kleurige marmermozaïek siert niet alleen de muren en pilasters maar ook de hele vloer, zodat de bezoeker wordt omringd door vrolijke, rijke kleuren. Deze worden nog verlevendigd door het zonlicht dat de ramen binnenstroomt.

Interieur Certosa van S. Martino met marmerwerk van Fanzago en fresco's van Napolitaanse kunstenaars (foto: Henk Woudsma)

(foto: Henk Woudsma)

Giovanni da Pistoia en Giovanni Balducci

2009-08-28T10:02:00.007+02:00

(foto: Henk Woudsma)

Het Chiostro del Carmine Maggiore waarvan de ingang is direct links van de Basilica santuario di Santa Maria del Carmine Maggiore is gebouwd aan de eind van de 16e eeuw in de tijd van de Hertog van Alcala. Op de muren zijn fresco's van Giovanni da Pistoia met scènes uit het leven van de profeten Elia (negen verhalen) en Elisa, sommige vrome legendes, Cyril en scènes van de Karmelieten Orde (zestien afbeeldingen van de meest vooraanstaande vertegenwoordigers) en de geschiedenis van zijn heiligen. De fresco's vertellen de wonderen van de profeet.

Wie is Da Pistoia? Ik kan hierover niets vinden. Er is nog een brief bewaard die Michelangelo aan een Giovanni da Pistoia schreef met een sonnet en een tekening. Hierin beklaagt hij zich over de houding waarin hij met zijn hoofd achterover moest schilderen in de Sixtijnse Kapel. Michelangelo kon hierdoor maanden lang niet lezen. Is dit dezelfde persoon?

(foto: Henk Woudsma)

De fresco's zijn voltooid in 1606 door de Florentijn Giovanni Balducci. Balducci werkte in Napels in 1596, aan de herinrichting van de tribune van de kathedraal. Fragmenten van het plafond in San Giovanni dei Fiorentini schilderde hij in 1600. Verder zijn er panelen (Martirio Di San Pietro Da Verona; Circoncisione di Forli del Sannio; Santa Lucia di De Magistris en San Domenico che dispensa i Rosari) in de Basilica di Santa Maria della Sanità van zijn hand.

Langs de muren van het klooster zijn prachtige bewaard gebleven resten van een sarcofaag uit de eerste helft van de vijftiende eeuw en andere gedenktekens. Verder is er het graf van Francis Rossi, bestaande uit een pseudo-heiligdom van middelmatige grootte, met een nis aan de top. Vervolgens is er het graf van Hendrik de Anna. De sculptuur vertegenwoordigt hem trots en hoogmoedigheid met zwaard en handen gekruist aan de linkerkant van de buik. Het klooster werd gerestaureerd in 1775, in de 19e eeuw en in 1957.

(foto: Henk Woudsma)

De monumentale trap van Domenico Fontana

2009-08-26T21:59:00.005+02:00

Palazzo Reale, Napels (foto: Henk Woudsma)

De mooiste trap die ik ooit heb gezien is de belangrijkste trap van het Palazzo Reale in Napels. De trap wordt ook wel aangeduid als de 'Scalone d'Onore' oftewel de 'ceremoniële trap'. De ruimte is prachtig met veel natuurlijk licht, mooi houtsnijwerk en inlegwerk. In 1442 veroverde Alfonso van Aragon Napels en hij besloot de nieuwe renaissancestijl ingang te doen vinden ter vervanging van de gotische die bij de leden van het huis van Anjou in trek was geweest. Hiertoe nodigde hij een aantal vooraanstaande Toscaanse architecten uit de paleizen, villa's en kerken te ontwerpen waarmee hij zijn nieuwe hoofdstad wilde verrijken. Zodoende vestigde hij een gewoonte die lange tijd in Napels stand zouden houden. Het duurde dan ook tot in het begin van de 17e eeuw voor er een bouwstijl opkwam die met goed recht Napolitaans genoemd kon worden. De laatste invasie op dit gebied nog voordat de barok zijn intrede heeft gedaan bestond uit drie belangrijke architecten van elders: Domenico Fontana; de Florentijn Giovanni Antonio Dosio (hij ontwierp de prachtige kruisgang in de Certosa van S. Martino) en de Jezuiet Giuseppe Valeriano (hij bouwde de Gesu Nuovo, de belangrijkste kerk kerk van zijn orde in Napels). De architecten zorgden voor een overgang naar de barok. De eerste architect echter die een eigen herkenbare Napolitaanse stijl heeft gebracht is Fabrizio Grimaldi en de grondlegger van de Napolitaanse barokarchitectuur was Cosimo Fanzago. Daarover later.

Na de dood van paus Sixtus V in 1590 werkte Domenico Fontana nog tot zijn ontslag in 1592 door voor de pauselijke hofhouding in Rome. Vanaf 1592 trad hij in dienst bij de koning van Napels. Hier leidde hij de werkzaamheden in de havens van Napels en Bari en enkele droogleggingsprojecten. In 1592 ontdekte hij bij werkzaamheden aan een kanaal enige inscripties waarvoor niemand zich toentertijd interesseerde. Later zou blijken dat Fontana hier Pompeii had ontdekt. Vanaf 1600 bouwde hij zijn belangrijkste werk: het Koninklijk Paleis van Napels (Palazzo Reale). Het paleis werd ontworpen door Fontana, voor de onderkoning Fernández Ruiz de Castro. De bouw ervan begon al in 1600 maar pas in 1843 werd het gebouw door Gaetano Genovese voltooid. De indrukwekkende gevel is bijna 170 meter lang. Het immense paleis bevat onder meer een prachtig theater, het Teatrino di Corte, een koetshuis, waar tentoonstellingen plaats vinden, de Capella Palatina met een magnifiek hoofdaltaar en een tuin met exotische planten. Op de eerste verdieping is het museum van de koninklijke vertrekken. De bibliotheek in de Alla delle Feste-vleugel is de belangrijkste van Italië.

Giorgio Vasari en het Laatste Avondmaal

2009-08-25T22:54:00.007+02:00

De oude gotische Olivetaanse refter van Sant'Anna dei Lombardi in Napels is versierd met fresco's van Giorgio Vasari uit 1545 met de medewerking van Raffaellino del Colle, Cristofano Gherardi en Stefano Veltroni. De fresco's werden door Vasari aangebracht volgens de smaak van de tijd; de vraag naar een heldere en rijke versiering. In 1540 heeft Vasari al een eetzaal voorzien van fresco's in S. Michele in Bosco, Bologna. We zien dat Vasari's 'uitvinding' van de nieuwe smaak bestaat uit de samenvoeging van religieuze voorstellingen met heilige voorstellingen. De eetzaal is ingericht in de maniëristische stijl en neemt daarbij afscheid van de traditionele voorstelling van de Avondmaaltijd op drie belangrijke manieren: (1) qua stijl, met een decoratie op muren en plafond (Napolitaanse refter), (2) compositionair gezien, door de vorming van continue concentrische bewegingen met Grieks kruisen: St. Andrew's kruisjes (Napolitaans refter), (3) iconografisch gezien, met inbegrip van ongebruikelijke door religieuze thema's voorzien: in de laatste Avondmaaltijd uit het Oude en het Nieuwe Testament (Bolognese en Napolitaanse mensa), in de apocalyptische onthullingen (Bolognese refter) en in de personificaties van de deugden (zie foto links), evenals bij het samenstellen van inventieve wereldlijke thema's, zoals voorstellingen van de astrologische dierenriemtekens en sterrenbeelden (Napolitaanse refter), landschap (vedute) scènes (Bolognese refter), en 'groteske' versiering (beide eetzalen).

Interieur eetzaal Sant'Anna dei Lombardi (foto hw)

De behandeling van het thema 'het Laatste Avondmaal' was altijd beperkt tot een sobere zege van een maaltijd. In het schilderen van het Laatste Avondmaal (cenacoli) voor de Monteolivetan kloosters, transformeert Vasari het Laatste Avondmaal thema in een 'eucharistia' uit het Oude Testament met prefiguraties van het wachten op de heilige maaltijd met Mozes en Abraham en uit het Nieuwe Testament met deelname van de 'heilige maaltijd' met Christus. Om gelovigen en ongelovigen te bekeren door het geloof (Maria Magdalena). Giorgio Vasari's eetzalen vertegenwoordigen een nieuwe religieuze iconografie voor de 'cenacoli' van de Monteolivetan kloosters waar de sfeer van een gezamenlijke maaltijd de ziel verheft van de monniken op weg naar een glorieus eeuwig banket (conclusie uit Parthenope's Splendor).

Voor uitvoerige informatie kijk in: Parthenope's Splendor. Art of the Golden Age in Naples. Onlangs is het interieur van de Sant'Anna dei Lombardi gerestaureerd.

De laat gotische stijl van Leonardo da Besozzo

2009-08-23T10:50:00.016+02:00

Leonardo da Besozzo, San Lorenzo Maggiore (c.1438)

In de kerk van San Lorenzo Maggiore, in de linker arm van het transept, is in de kapel van Sant Antonio een prachtig olieverf schilderij op paneel te zien uit de late gotiek waarop de heilige Antonio met engeltjes te zien is. Het is een werk uit ongeveer 1438 van Leonardo da Besozzo Molinari uit Lombardije. Koningin Margherita van Durazzo, de moeder van Koning Ladislaus, wilde in 1409 alle graven van de leden van haar huis daar onderbrengen. Sint Antonio is omgeven door zes engelen en draagt in zijn rechterhand de lelie, die de zuiverheid en de strijd tegen de duivel symboliseert. De kapel werd herbouwd in 1638 met marmeren bekleding door Cosimo Fanzago. De kapel was oorspronkelijk toegewezen voor het beroemde schilderij van Simone Martini , 'Lodewijk van Toulouse kroont Robert van Anjou, koning van Napels' uit 1317, nu in het Museo di Capodimonte.

Da Besozzo was de toonaangevende hofschilder van Alfonso I vanaf 1449 tot 1458. Hij realiseerde diverse fresco's in kerken en paleizen en verlichte ook boeken. De hierboven afgebeelde 'Geboorte van de Maagd uit 1456 is een onderdeel van een reeks fresco's die Da Besozzo maakte bovenaan in de 'Cappella Caracciolo del Sole' in de kerk San Giovanni a Carbonara over het leven van de Maagd. De andere fresco's onderaan in de kapel gaan over kluizenaars en is van Perrinetto da Benevento. Deze kapel werd in 1427 gebouwd. Achter het altaar bevindt zich het graf van Sergianni Caracciolo (minaar van Johanna II van Napels) gemaakt door Marco en Andrea da Firenze. Het fresco van de kerststal op een uiteinde van het monument is ook door Da Besozzo vervaardigd. De fresco's uit c. 1430 van de Heiligen Jan de Baptist en Augustinus in de laterale nissen van het monument van Koning Ladislas in de Cappella Caracciolo di Vico werden eveneens uitgevoerd door Da Besozzo in een stilistische taal dicht bij dat van zijn vader Michelino.

Interieur Cappella Caracciolo del Sole

Voor de lokatie van de San Giovanni a Carbonara kijk op: wandelroute A.

Roberto d'Oderisio

2009-08-22T13:21:00.011+02:00

Fresco's Roberto d'Oderisio Santa Maria dell'Incoronata Napels

Na jaren van politieke crisis en bloedige strijd komt Johanna I van Anjou in 1352 terug naar Napels en werd zij gekroond tot koningin. Ter gelegenheid van het evenement, stichtte zij een hospitaal en kerk, genaamd de 'Santa Maria dell'Incoronata'. De kerk werd de gewenste locatie van Anjou en Aragon royalty's voor ceremonies en kroning. Door de opgraving van een tweede gracht in de 16e eeuw rond het Castel Nuovo ligt de kerk drie meter onder het straatniveau. De kerk was inmiddels verlaten door de cisterciënzerse paters. Het werd heropend voor een herdenking in de 18e eeuw, maar ondanks dat renovaties bedekt met rijke barokke versieringen eindigt het als een kelder van een openbaar gebouw. Tussen 1925 en 1929 was zijn oorspronkelijke portiek weer aan het licht gebracht. Tussen 1959 en 1961 werd het gebouw bevrijd en werden fresco's van Roberto d'Oderisio (ernstig beschadigd) herontdekt. De kerk werd gesloten na de aardbeving van 1980, maar werd verder gerenoveerd, gerepareerd en in april 1993 opnieuw geopend voor het publiek. De zeer belangrijke serie van fresco's met sterk verhalende kracht zijn weer zichtbaar en bijna allemaal bevinden deze zich weer in hun oorspronkelijke positie.

D'Oderisio is een leerling van Giotto en een Napolitaanse volger van Simone Martini. De schilderingen bevinden zich in het gewelf boven de orgeltribune en zij stellen de verschillende Sacramenten voor en een symbolische afbeelding van de mis. Vermoedelijk heeft de kunstenaar in elk taferelen een feit uit de geschiedenis van het huis van Anjou afgebeeld; de Doop zou dan de doop van de hertog van Calabrië zijn. De eerste Communie, die van de dochtertjes van Koningin Johanna. Deze vorstin komt ook in de voorstelling van Biecht en Boete voor, de Priester-wijding is die van de heilige Lodewijk, het Sacrament van de Stervenden toont ons de dood van Philip van Tarento en het Huwelijk moet dan de echt voorstellen van Louis van Tarento en Johanna. Het portret van koning Robert, wiens scherpe trekken gemakkelijk herkenbaar zijn, komt in bijna alle fresco's voor. Het zou kunnen zijn dat deze schilderingen ter gelegenheid van de kroning van Philip en Johanna in 1352 werden uitgevoerd. Van d'Oderisio, vinden wij op de muren van dezelfde kerk nog voorstellingen uit het Oude Testament.

Roberto d'Oderisio, Kruisiging, Museo di Capodimonte Napels

Het werk 'Kruisiging' is in 1910 door het Museum van S. Martino aangekocht en is sinds 1983 in Museo di Capodimonte. Het werk is misschien wel uit een van de kerken gesloopt tijdens de bouw van de Corso Umberto I. Waarschijnlijk heeft het gediend als decor voor een graf muur. De 'kruisiging' is een vroeg werk dat kan worden geplaatst tussen 1330 en 1335. Het werk is duidelijk geinspireerd op het prachtige en revolutionaire 'Kruisiging' dat Giotto gemaakt heeft aan het begin van 1300 voor de kerk van S. Maria Novella in Florence.

Het werk van d'Oderisio mist de volle kracht en de plasticiteit van Giotto en is harder en gladder. De contourlijn heeft voorrang boven de clair-obscur. De clair-obscur van Giotto is iets 'constructiever' in de vorm - de schaduwzijde van de buik en het gezicht hangend op zijn borst - elementen die leiden tot een meer naturalistische weergave van het naakt. Ondanks deze grote verschillen, maakt het werk van Oderisio een enorme sprong op kwaliteitsniveau ten opzichte van Cimabue. Zondermeer wordt het werk van d'Oderisio, net als vele andere kruisbeelden in die jaren gemaakt door de aanhangers van Giotto, gekenmerkt als een van de etappes van de evolutie in de natuur van Christus aan het kruis, die haar hoogtepunt bereikt bij Masaccio in het werk 'De Trinity' in S. Maria Novella uit 1425-28.

In de kerk San Domenico Maggiore in Napels zijn verder nog twee werken van d'Oderisio: in de Kapel van het Kruisbeeld is de fresco 'Madonna van nederigheid' en in de Kapel van de Rozenkrans de fresco 'Madonna del Latte'. Verder nog fresco's van het huwelijk van de Maagd en de Geboorte in de Barresi kapel in San Lorenzo Maggiore in Napels en in S. Maria ai Vergini in Napels een 'Kruisiging'. De laatste fresco is in een zeer slechte staat.

San Gregorio Armeno, een Guglia en Matteo Bottiglieri

2009-08-21T17:39:00.017+02:00

Interieur San Gregorio Armeno

Fontein van Matteo Bottiglieri, San Gregerio Armeno (foto hw)

De monastieke complex van San Gregorio Armeno is in de 8e eeuw gebouwd op de ruïnes van de antieke tempel van Cecere voor de wil van de Zusters van de H. Basilius, die vluchtte om aan geloofsvervolging te ontkomen uit het Oosten met de relieken van de heilige Gregorius uit Byzantium. De kerk, die is uitgegroeid tot een van de mooiste voorbeelden van de napolitaanse barok, bestaat uit een enkel schip met zijkapellen, een lichtkoepel en een rechthoekig apse. Alle binnenwanden, behalve die van de kapellen, zijn fresco's van Luca Giordano. De versiering van het weelderige barokke interieur - 'Paradijs op Aarde', zoals Carlo Celano in zijn gids over Napels schreef - werd halverwege de 18e eeuw ontworpen door Nicolo Tagliacozzi. Bijzonder zijn ook het houten plafond uit het eind 16e eeuw, de twee orgels en, boven de ingang, de fresco's van Giordano, 'De inschepping, reis en aankomst van de Armeense nonnen met relieken van de H. Gregorius' (1671-1684).

Vanuit de vestibule ziet u het prachtige klooster ontworpen in 1580 door Della Monica. In het midden van de ruimte is een marmeren fontein van Matteo Bottiglieri (Napels, 1684 - 1757) uit 1733 met beelden van Christus en een Samaritaanse vrouw.

De Guglia van de Onbevlekte Maagd (Guglia dell'Immaculata), gelegen in het midden van het plein van het Piazza del Gesù Nuovo werd opgericht in 1750 onder Karel III na een bouwtijd van slechts drie jaar. De torenspits werd ontworpen door Giuseppe Genoino en de belangrijkste beeldhouwers waren Bottiglieri en Francesco Pagano. De rijke versiering van de 'torenspits' wordt beschouwd als de belichaming van Napolitaanse barokke beeldhouwkunst. De tombe in San Domenico Maggiore van Alessandro Vicentini is ook van Bottiglieri.

Voor de ligging van San Gregorio Armeno kijk op: wandelroute A.

Jacopo della Pila en Tommaso Malvito da Como

2009-08-21T14:32:00.016+02:00

Cappella Mirobelo in San Giovanni a Carbonara Napels

Jacopo della Pilla, San Domenico Maggiore Naples. Tomb of Malizia Carafa c. 1470

In de kerk San Giovanni a Carbonara is het Miroballo kapel die in opdracht van de markies Alessandro Miroballo Bracigliano gemaakt is door twee kunstenaars, de florentijn Jacopo della Pila (1470-1502) en Tommaso Malvito da Como. De eerste is begonnen met de versiering van de kapel, de tweede maakte het af. De complexe decoratie van deze kapel, die zich tegen de muur tegenover de ingang bevindt, is gewijd aan St. Jan de Baptist. Er zijn vele standbeelden, onder andere de Dokters van de Kerk, een Madonna en kind, en het werk gewijd aan de stichter van de kapel Miroballo Troiano en zijn vrouw. De graftombe van Antonio Miroballo is het werk van Lorenzo Vaccaro en 15e eeuwse fresco's boven de zetels in de niche hieronder tonen dat het leven van St. Nicolaas van Tolentino.

Andere werken van Della Pila zijn: een grafmonument voor Pietro Brancaccio in Sant'Angelo al Nilo, een grafmonument voor Tommaso Brancaccio in San Domenico Maggiore en een grafmonument voor Malizia Carafa in San Domenico Maggiore (1481). In Cappella Palatine (Castel Nuovo) is nog een tabernakel gedateerd uit 1481 van Della Pila. De tombe van Antonio Carafa (ook wel Marafia genoemd) in de San Domenico Maggiore (1440/1480) is uit de werkplaats van Della Pila. Della Pila, Malvito da Como en Domenico Gagini hebben samen de tombe van Diomede Carafa gemaakt in San Domenico Maggiore (ca. 1480).

Antonio Bamboccio da Piperno

2009-08-21T00:03:00.017+02:00

Grafmonument Lodovico Aldomoresco, San Lorenzo Maggiore Napels (1421)

Antonio Bambocci (1351-1421) was een Italiaanse schilder en beeldhouwer van de laat-gotische periode, actief in en in de buurt van Napels. Hij werd geboren in Piperino en kwam in Napels met zijn vader Dominic, ook een beeldhouwer. Hij is aanvankelijk opgeleid door Masuccio Segondo. Zijn meesters in de schilderkunst waren Colantino del Fiore en Antonio Solario. Bamboccio is het meest bekend door zijn grafmonumenten die hij heeft uitgevoerd, zoals die van Lodovico Aldomoresco in San Lorenzo Maggiore, uitgevoerd in 1421, met een inscriptie van Bambocci die zich niet alleen zichzelf een beeldhouwer noemt, maar ook een schilder en goudsmid. Aldomoresco was admiraal van het Koninkrijk en adviseur van Koning Ladislas van Durazzo. Het werk is een belangrijke getuige van de laat-gotische beeldhouwkunst in Napels. Het monument wordt ondersteund door kariatiden van kinderen in gewaden van strijders (Aloisius, Galeottus, Perottus, Antonius), en toont een reliëf op beide zijden met koning Ladislaus in processie voor de overledene aan de 'Maagd en Kind' en op de achterkant 'De Maagd heeft de overledene naar de Eeuwige Vader'. De overledene ligt bovenaan met twee honden aan zijn voeten als symbool van trouw.

De belangrijkste portaal van de kathedraal van Napels, in opdracht van kardinaal Enrico Minutolo, is een spectaculair werk ontworpen door Baboccio. Het programma richt zich op twee beelden van de Maagd, een getroonde Madonna met kind in het timpaan en een afbeelding van haar kroning in de oculus hierboven. Dit portaal bezit nog twee 14e eeuwse leeuwen en een Madonna met kind van Tino da Camaino in de lunet. De twee zijportalen zijn ook het werk van Baboccio.

De Cappel la Pappacoda (zie foto hieronder) werd gebouwd in 1415 door Artusi Pappacoda. Het interieur, met een rechthoekige plan, werd volledig gerenoveerd in 1772 met behoud van de grafmonumenten uit de 15e en 16e eeuw en de grote altaar van de 18e eeuw, en een aantal sporen van de frescodecoratie van de late gotiek. De prachtige marmeren portaal, vol beeldhouwwerken en decoratieve elementen, wordt ook toegeschreven aan Baboccio. Vooral de figuur van Sint-Michiel op de hoogste piek in het midden is prachtig.

Cappella Pappacoda (foto hw)

De maniërist Marco Pino da Siena

2009-08-20T23:38:00.015+02:00

Marco Pino, San Michele Arcangelo (1573), Sant'Angelo al Nilo

Onder de verschillende artistieke stromingen in de tijd na de hoge renaissance wordt die van het maniërisme tegenwoordig het meest besproken. In de zestiende eeuw neemt men meer en meer afstand van de opvatting dat schoonheid een kenmerk is van materie en van de daarbij behorende gedachte dat schoonheid bestaat uit de juiste verhouding tussen de samenstellende delen. De schoonheid wordt verwezenlijkt door de veruiterlijking van een innerlijke visie en niet zozeer door het opvolgen van algemeen geldige regels. De invloed van Michelangelo’s ideeën was, zo blijkt, cruciaal. Deze ideeën hebben zich geruime tijd naast en soms ten koste van Alberti weten te handhaven. Dit valt fraai te demonstreren aan de hand van de opvattingen van de kunstenaar en kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari. Stilistisch beschouwd spreekt men over deze tijd als de periode van het maniërisme. Giorgio Vasari (1511-1574) heeft zijn opvattingen in zijn ‘Le Vite de’pui eccellenti pittoori, scultori ed architettori’ in 1550 vastgelegd. Hij beschouwt schoonheid als juiste proportie en als objectieve eigenschap van de materie. De kunstenaar kan deze schoonheid in zijn werk verwezenlijken door vlijtig te oefenen volgens een aantal vaste regels en principes die overeenkomen met de invulling die Alberti aan het begrip ‘imitatie’ had gegeven (Albertiaans-aristotelische traditie) maar dan de nadruk op disegno en idea. Vasari betoont zich een kind van zijn tijd wanneer hij in platoonse zin betoogt dat de kunsten voortkomen uit de geest, dat de geest hun eerste oorzaak is en de natuur hun tweede. ‘Het disegno is niet anders dan een uiterlijke expressie en verheldering van het concept dat men in de geest heeft en wat men zich voorstelt in de gedachten en opbouwt in de idea’ (overname van Michelangelo’s metafysische schoonheidsbenadering en verzoening van de Albertiaans-aristotelische uitgangspunt). Disegno is voor Vasari niet alleen de uitdrukking van de voorstelling die de kunstenaar zich maakt, maar ook het algemene oordeel of principe dat als vorm of idee achter het zichtbare ding ligt.

Kunstenaars als Pontormo, Bronzino en Rosso Fiorentino werden als ‘uitvinders’ beschouwd van een kunst die een weerlegging vormde van de renaissancecanon van harmonieuze natuurimitatie. Zij hadden bepaalde eigenaardigheden van Rafael en Michelangelo overgenomen en hieruit een gekunstelde, ‘gemanierde’ stijl ontwikkelt. Het maniërisme als ‘expressionisme avant la lettre’. Het succes van dit uitgangspunt bleek uit de tendens om analoog aan wat er in het geval van barok was gebeurd, alle artistieke uitingen tussen ongeveer 1525 en 1580 onder te brengen onder de term ‘maniërisme’.

Marco Pino (Costa del Pino, Siena, ca. 1525 - Napels, ca. 1587) was een leerling van Domenico Beccafumi in Siena (1537-42). Zijn maniëristische formule was al duidelijk in de Visitatie (1545, Rome, Santo Spirito in Sassia). Door zijn samenwerking met Perino del Vaga op fresco's in de S. Castel Angelo Rome (1546) en met de mannierist Daniele da Volterra op fresco's in Trinità dei Monti in Rome (1548-53), combineerde hij de gratie van Perino met de gedraaide poses van Michelangelo. Na zijn reis naar Spanje (Borea) is hij in 1557 neergedaald in Napels In die tijd maakte een werk in het klooster Monte Cassino en in Napels de Doop van Christus in San Domenico Maggiore, 1564. In Rome teruggekomen schilderde hij in 1568 een opstanding in het Oratorium van de Gonfalone en een Pieta voor de S. Maria in Aracoeli. Na terugkeer in Napels maakte hij werken als de Aanbidding der Wijzen en de Aanname van de Maagd beide in Santi Severino e Sossio (1571) en de Aartsengel Michael in Sant'Angelo a Nilo (1573), beide werken met tendenzen uit de contra-reformatie. Een van zijn schilderijen uit Napels is de 'omschakeling van Saul' (1574) nu in Palermo. De devotionele aspecten worden benadrukt in een 'Transfiguration' uit 1573 in Basilica Santuario del Gesù Vecchio dell'Immacolata di Don Placido en een 'Kruisiging' in Santi Severino e Sossio.

In 2003 in een uitgebreidde expositie over Pino da Siena geweest. In Museo Diocesano Napoli zijn ook een aantal werken te bewonderen.

Francesco Laurana

2009-08-20T14:46:00.032+02:00

Francesco Laurana, Madonna met Kind (c.1474), kerk van Materdomini Napels

Triomfboog Alfonso, Castel Nuovo Naples

Francesco Laurana komt uit Vrana in Dalmatie. Hij verschijnt in 1453 voor het eerst in Napels, waar hij, waarschijnlijk door bemiddeling van Pietro da Milano en als diens medewerker, deelneemt aan de bouw van de Triomfboog van Alfonso. Alfonso van Aragon veroverde 1442 Napels. Hij was een bewonderaar van klassieke cultuur en richtte een bibliotheek en de eerste humanistische academie van Italie op. Onder zijn regering ontwikkelde Napels zich tot een centrum van beeldhouwkunst. Ten teken van overwinning liet hij de toegangspoort van de oude middeleeuwse burcht Castel Nuovo vervangen door een triomfboog. De tussen de hoge torens geschoven, zeer complexe marmeren boog verenigt drie functies in zich: toegangspoort, triomfboog en cenotaaf (grafmonument ter ere van doden wier stoffelijk overschot men niet heeft). Omstreeks 1451-1452 werden ongeveer dertig beeldhouwers en assistenten gecontracteerd voor de uitvoering van deze boog, onder wie Da Milano en Paolo Romano, Isaia da Pisa, Andrea dell'Aquila, Antonio di Chellino, Dominico Gagini. Da Milano werkte in die tijd in Ragusa en had veel contact met Laurana. In de kapel Santa Barbara in Castel Nuovo is een Madonna en Kind uit c. 1458 en in de Cappella Palatina is een tabernakel (1458-59) van Gagini. Toen Alfonso in 1458 stierf, was het werk aan de triomfboog nog in volle gang. Da Milano voltooide de boog pas in 1471.

De twee verdiepingen van de boog, die worden onderverdeeld door zes horizontale vlakken, maken de uitzonderlijke lengte tussen de hoge torens mogelijk. De sculpturen zijn vooral te vinden in de hoge attieken van de bogen en de kroon, waarbij klassieke triomfarchitectuur en christelijke iconografie en elementen van historische representatie gecombineerd worden. De allegorische figuren op de bovenste boog vertegenwoordigen de vier deugden (van links naar rechts: Matigheid, Rechtsvaardigheid (gemaakt door Laurana), Standvastigheid en Grootmoedigheid). Op het timpaan, waarop twee symbolische beelden van rivieren zijn afgebeeld, staat het beeld van de aartsengel Michael. Voor prachtige foto's van de reliëfs, waaronder 'Trionfo de Alfanso' met Alfons I op zijn strijdwagen gemaakt door Laurana en die geplaatst is boven de onderste boog, kijk op: Art & Architecture. Laurana, die tegenwoordig wordt gezien als de belangrijkste medewerker aan het project, werd door de kunstgeschiedenis pas aan het eind van de 19e eeuw ontdekt (bron: De kunst uit de Italiaanse renaissance van uitgever Konemann).

Reliëf binnenkant van de triomfboog Alfonso, Castel Nuovo Naples (foto hw)

Laurana's stijl is moeilijk te definiëren. Aan de oppervlakte lijkt het allemaal renaissance, onder dat oppervlak allemaal gotiek. De zoetheid van Laurana's de hoofden herinnert enigzins aan Luca della Robbia, en zijn figuren aan dat van Botticelli. Maar in tegenstelling tot Botticelli voelde Laurana nooit de menselijke figuur als een materiële zaak. Zijn figuren bestaan door middel van een troebele stroom draperie uit prachtige vormen. Dit kun je vooral zien in het marmeren beeld 'Madonna en Kind' (ca. 1474) in de Kerk van Materdomini. In het nog enige bestaande deel van het 13e eeuwse gebouw, de Cappella Palatine, wordt het portaal door een Madonna (1474) van Laurana gesierd. Ook hier is een Tronnende Maddona en Kind (c.1487) van Laurana aanwezig afkomstig van de kerk Sant' Augostino della Zecca (zie foto links). De muren van dit kapel waren overigens voorzien van fresco's van Giotto en zijn school. Tegenwoordig zijn daar nog slechts fragmenten van over. Van Jacopo della Pila is er een tabernakel gedateerd uit 1481.

Borromini en vele anderen in SS Apostoli.

2009-08-19T20:27:00.012+02:00

Santissimi Apostoli interieur met fresco's van Lanfranco

Santissimi Apostoli, Filamarino Altaar

Santissimi Apostoli is een prachtige kerk gereconstrueerd door Francesco Grimaldi in 1610 voor kardinaal Ascanio Filomarino en na 1627 herbouwd door Giovanni Conforto. De kerk werd al in de 5e eeuw gesticht. De kerk is beroemd om de schitterende frescocyclus van Giovanni Lanfranco. Dit meesterwerk beïnvloedde de artistieke ontwikkeling in Napels. Verder zijn er nog schilderwerken te zien van o.a. Solimena, De Matteis, De Mura en Beinaschi. Van het grootste belang in de kerk is de Filamarino Altaar, gemaakt door Francesco Borromini voor kardinaal Filamarino. De kardinaal had zeer sterke banden met het hof van Paus Urban VII. Dit altaar is het enige werk van Borromini in Napels en in veel opzichten was het een generale repetitie voor zijn werk in het Oratorio in Rome. Hij ondertekende in c. 1640. In de kerk is ook een reliëf te bewonderen van Frans Duquesnoy. Duquesnoy was een vooraanstaand barokbeeldhouwer uit Brussel die een belangrijk deel van zijn loopbaan in Rome heeft doorgebracht. Zijn veeleer geïdealiseerde voorstellingen contrasteren met het emotionele werk van Bernini en zijn meer verwant aan het temperament van Algardi, een andere tijdgenoot.

reliëf van Frans Duquesnoy

Voor de ligging van de Santissimi Apostoli kijk op: wandelroute A.

Napoli centro storico deel 1 en 2

2009-08-19T10:36:00.004+02:00

Documentaire opgenomen in Napels in het centrum van de stad. De route begint bij het Piazza del Gesù, richting de kerk van Santa Chiara, Spaccanapoli, San Domenico Maggiore, de Cappella di San Severo, een standbeeld van de Nijl.

Het tweede deel van de documentaire (Via dei Tribunali). De route begint in San Pietro een Maiella, de kerk Purgatory in Arco, de kerk van San Lorenzo, San Gregorio Armeno, San Lorenzo Maggiore.

2009-08-18T11:01:00.008+02:00

The Trinity, the Madonna and St Dominic, San Domenico Maggiore, Naples

Het is niet onlogisch dat een enscenering van een oratorio van Alessandro Scarlatti wordt uitgevoerd met als uitgangspunt de barokke schilderwerken van Francesco Solimena, Napolitaans schilder en tijdgenoot van Scarlatti. Beide kunstenaars zijn uitgesproken 'barok' in hun aanvoelen van theatrale monumentaliteit en plastische uitdrukking van gevoelens. Met name door de sterke gebarenexpressiviteit in de werken van Solimena.

Scarlatti behoorde tot de Napolitaanse school, een groep van Napolitaanse operacomponisten in de 17de en 18de eeuw. Belangrijkste vertegenwoordigers waren ook N. Porpora, G.B. Pergolesi, D. Cimarosa, N. Piccinni en F. Durante.

Op Web Gallery of Art wordt het werk Judith with the Head of Holofernes1728-33 gekoppeld aan het Oratoria 'La Giuditta' van Scarlatti. Kijk en geniet!

Antonio Solario

2009-08-17T19:53:00.018+02:00

Archivio di Stato, Chiostro del Platano met fresco's van Antonio Solario (1495)

Antonio Solario (c. 1382-1455) is de belangrijkste Italiaanse schilder uit de Napolitaanse school in de 15e eeuw. Solario is in de leer geweest bij Lippo Dalmasio in Bologna, en daarna is hij in Venetië, Ferrara, Florence en Rome geweest. Zijn belangrijkste werk is een serie van twintig grote fresco's in de hof van het klooster van del Platano (nu staatsarchief) in de kerk Santi Severino e Sossio uit 1494-95. De werken bevatten een groot aantal levensechte figuren in waardige en sierlijk posities. Ze verbeelden de gebeurtenissen in het leven van st. Benedictus. In een van de scènes, St. Benedictus wordt verwelkomt in Affile, zien we de jonge heilige net nadat hij vluchtte met zijn verpleegster van de verleidingen van Rome, als hij zich begeeft in de heuvels ten westen van de stad om zijn roeping te realiseren. Op de achtergrond is de kerk van St. Peter, Affile, waar Benedictus bleef gedurende een bepaalde tijd. Naast de kerk is een object die niet in de legende is opgenomen: een poort die veel lijkt op de Porta Capuana in Napels. De prachtige renaissance stad op de achtergrond symboliseert de nieuwe Napels die Alfonso nooit zag. De fresco's zijn nu sterk vervallen als gevolg van vocht en door vele restauraties uitgevoerd in de loop van de tijd. De fresco's tonen sporen van invloed van de scholen van Venetië en Ferrara. Ze worden beschouwd als de meest representatieve cyclus van renaissance schilderkunst aan het centrum van het klooster Napoli. Andere werken van Solario in Napels zijn: 'Uitvoering van het Kruis' in de kerk van San Domenico Maggiore en een 'Madonna' in het Museo Nazionale di Capodimento.

In juni 1494 verstrekt Alfonso II fondsen voor nieuwe gebouwen voor een van zijn favoriete kloosters: de Benedictijnse stichting van Santi Severino e Sossio. Dit was ongeveer een maand na de kroning. De werkelijke bouw begon echter pas na 1537. Onlangs is het interieur van de kerk gestript van sommige van haar barokke versiersels. Het schip geflankeerd door ondiep gebogen kapellen herinnert aan de stijl van Giuliano da Maiano, maar is waarschijnlijk het werk van zijn leerling, Giovanni Donadio, genaamd Mormando. De bouwstijl wijst op de Porta Capuana die gebouwd is door Da Maiano in 1485-1492. Waarschijnlijk op hetzelfde moment werd de kerk vernieuwd en de reeks fresco's aangebracht.

Cappella Sansevero... een rococo juweel

2009-08-17T09:09:00.005+02:00

Giuseppe Sanmartini, Gesluierde Christus, 1753 Cappella Sansevero

De 'Cappella Sansevero', is een absoluut hoogtepunt van de Napolitaanse rococo, die gebouwd is als grafkapel voor de zes leden van de familie Sangro, die hun palazzo hadden aan de overkant van de straat. Het is de prins Raimondo di Sangro die deze kapel heeft heeft laten inrichten. Speciaal aan de kapel is dat je er zowel christelijke als vrijmetselaarssymbolen naast elkaar terugvindt. Weer één van de verborgen schatten in Napels.

Ik beperk mij tot drie bekende rococo werken die u in de kapel kan bezichtigen. Het meest spectaculaire beeld is ongetwijfeld de ‘Gesluierde Christus’ (1753) van Giuseppe Sanmartino (1720-1793), in het midden van de kapel (zie foto). Met een onwaarschijnlijke verfijning is het dode lichaam van Christus afgebeeld onder een flinterdunne sluier. Het ongelofelijke aan het beeld is dat de gelaatstrekken (ogen, neus, mond en spieren in de arm) onder de sluier te zien zijn. Het lijkt alsof het beeld later is toegedekt. Christus ligt onder een voile die suggereert dat marmer plooibaar is. Hij slaapt niet, zoals grafmonumenten de achterblijvers wel troostten, nee, Christus is zó dood dat je Sanmartino er alsnog van verdenkt nooit in een wederopstanding te hebben geloofd.

Ditzelfde verbazingwekkende concept is gebruikt bij een beeld van de moeder van Raimondo, "La Pudicizia" (1752). Dit beeld is gemaakt door Antonio Corradini (1668-1752). Het is een beeld van een naakte staande vrouw die van hoofd tot voeten is bedekt met zo'n zelfde soort sluier of voile, waaronder haar gelaatstrekken op een prachtige manier doorschijnen. Volgens de mythe moet je de voile optillen om kennis te verkrijgen.

Met "Il Disinganno" is een zelfde soort “truc” uitgehaald. Het is een meesterwerk van de beeldhouwer Francesco Queirolo (1704-1762). Het moet de vader van Raimondo voorstellen en is een beeld van een man die worstelt om zich te bevrijden van een net dat om hem heen gewikkeld zit. Hij wordt daarbij geholpen door een gevleugelde jongeling. Wat het beeld zo verbazingwekkend maakt is dat het lijkt alsof het standbeeld als eerste is gemaakt, en het net er later omheen gehangen is. En dat terwijl het standbeeld uit één stuk gemaakt is.

Tino di Camaino in Napels

2009-08-16T11:03:00.025+02:00

Monument of Charles of Calabria, S. Chiara Naples

Monument of Mary of Valois, S. Chiara Naples

Tino da Camaiano was een dominerende figuur in de kunstwereld van Napels. Niet alleen werd zijn oordeel, over schilderwerken ingeroepen, maar Robert Anjou gebruikte hem ook als architect. In 1325 ontwierp hij het klooster van S. Martino, in 1334 het Arsenaal en het jaar daarop maakte hij het plan tot vergroting van de haven. Het was zeker de koning welke hem opdroeg de vele grafmonumenten uit te voeren voor de talrijke leden van het vorstelijk huis.

Catharine van Oostenrijk stierf in 1323 en in 1324 wordt vermeld, dat marmer wordt gekocht om haar monument te doen uitvoeren. Het bevindt zich in de S. Lorenzo Maggiore kerk. Het werk bestaat uit een gotisch baldakijn met de sarcofaag, door twee deugden gedragen en versiert in relief gehouwen figuren van Christus, de Maagd, Johannes, St. Franciscus, St. Clara en St. Antonius. Naast de rustende vorsten staan vier heiligen, waaronder de twee Lodewijken, en van relief op de baldakijn is de voorstelling van St. Franciscus, de stigmaten ontvangend. Het monument is daarbij rijk met mozaiek getooid. In dezelfde kerk staat ook het beeld 'Charity' van Di Camaino.

Een getrouwere weergave van het graf van Koningin Maria van Anjou in S. Chiara was dat van Charles van Calabria, die in 1328 stierf en wat Tino in 1333 voltooide. De voornaamste afwijking bestaat hier in de vier pilaren, welke door liggende leeuwen gedragen worden. Twee personificaties van deugden bevinden zich aan elke pilaar. Op de voorzijde van den sarcofaag is de hertog afgebeeld tussen twee groepen van personen, de ene als geestelijken, de andere als werelds. Dit monument bevindt zich ook in de S. Chiara, waar men ook dat van Karel's tweede echtgenote, de in 1333 overleden Maria van Valois aantreft. Het model is weer geheel hetzelfde, alleen wordt de sarcofaag hier slechts door twee pilaren gesteund en op de voorkant is de vorstin geplaatst tussen haar vier kinderen en de twee figuren die de Maria-boodschap uitbeelden. Het kunstwerk werd met 130 ons goud betaald.

In hetzelfde jaar als Maria van Valois, stierf ook de jonge gravin Machteld van Henegouwen, die men had willen dwingen Robert's broeder Johan van Durazzo te huwen. Ook voor haar maakte Tino da Camaiano een nu verdwenen grafmonument, als ook voor de in 1328 jong gestorven Maria van Hongarije, de dochter van hertog Karel, waarvan de sarcofaag nog wel bestaat in de S. Maria Donna Regina. Zij is versierd met de afbeelding van het prinsesje en twee reliefs, die deugden voorstelt.

Ook de tomben van Robert's broeders, Philip van Taranto en Johan van Durazzo bestaan niet meer in de oorspronkelijke vormen. Zij worden aan Tino's atelier toegeschreven en werden dan ook zeker niet geheel door hem uitgevoerd. De monumenten bevonden zich in de S. Domenico Maggiore, en in deze kerk ziet men ook nog de voorzijden van de sarcofagen in de muur gemetseld. Johan van Tarento, en zijn vrouw zijn beide zittend afgebeeld, aan weerszijden staan drie zonen. Philip van Durazzo heeft te zijn zonen terzijde en andere andere kant zijn Albaneese onderdanen afgebeeld, die in hun nationale dracht de vorst eerbiedig begroeten. Pilaren van een deze monumenten dienen nu in de S. Domenico Maggiore als Kandelaars van reusachtige kaarsen, welke bij gelegenheid van Pasen gebrand worden. Andere beelden ook van hier afkomstig worden in de S. Maria Donna Regina bewaard.

Interieur S. Chiara met in het midden het graf van Koning Robert (foto MvW)

Koning Robert, die in 1343 stierf, overleefde zijn geliefde beeldhouwer dus zes jaar. Zijn graf, die zich in de S. Chiara bevindt, werd door twee Florentijnse broeders, Giovanni en Pacio da Firenze, uitgevoerd. Het model, dat Tino da Camaiano zo reeds vaak in Napels herhaald had, is alleen iets uitvoeriger in de versiering. De vier kolommen die de luifel dragen zijn geheel met kleine figuurtjes versierd; van de vier pilaren waarop de sarcofaag rust zijn de twee voorste, elk met drie beelden, deugden voorstellend, gesierd. Op de voorzijde troont Robert tussen zes eveneens gezeten familie-leden. Boven op ligt de Koning, gekroond op zijn doodsbed. Twee engelen lichten het gordijn op en zeven personificaties van kunsten en wetenschappen weeklagen over het lijk van hun beschermer. Daarboven weer troont de vorst tussen geschilderde afbeeldingen van hovelingen, en helmaal bovenin knielt hij voor de Maagd Maria naast wie St. Franciscus en St. Clara staan. De gevel vertoont Christus in een Aureool door twee engelen gedragen. Het beeld van den rustende Koning is van een aangrijpend realisme.

De zelfde kerk bezit nog andere beeldhouwwerken, die aan de gebroeders kunnen worden toegeschreven. Naast de tombe van Louis van Durrazo, maakten zij ook nog een serie van prachtige reliefs, met voorstellingen uit het leven van St. Catharina. Een voorbeeld is 'The Father of St. Catharine of Alexandra Dictates his Testament'. Deze zijn elf in getal en bevinden zich aan de koorbalustrade waar zij vreemd afsteken bij de barokke inrichting er vlak naast. Ook het spreekgestoelte is met dergelijke afbeeldingen versierd. Als in Cameeën tekenen de gratievolle figuren, die de gothieke lijn met realisme in beweging wordt verenigd, zich scherp af tegen de donkere achtergrond. Deze reliefs zijn veel fraaier en fijner dan het beeldhouwwerk aan het graf van Koning Robert. Zij behoren tot de beste producten van 14e eeuwse Italiaansche plastiek en hun makers tonen aan dat zij tot de school van de beroemde Pisaanse meesters behoren.

The Father of St. Catharine of Alexandra Dictates his Testament, S. Chiara, Naples

De grote kunstbeweging van Napels kwam met de dood van koning Robert tot een einde, maar de tegenwoordigheid van meesters als Camaiano werkte nog geruime tijd na. Het aantal grafmonumenten dat na het midden van de 14e eeuw in Napels werden gemaakt, levert ons het bewijs hoe groot de invloed van de geniale beeldhouwer was. In de kapel van het geslacht 'del Balzo' in de S. Chiara vinden wij monumenten van dezelfde structuur als die van Tino: met figuren de Sarcofaag dragend en met engelen het gordijn oplichtend. Eenvoudiger zijn de graven de Merloto's en Cabano's in dezelfde kerk, in welke men echter ook Camaiano-elementen terugvindt. De in 1351 geboren Baboccio da Piperno maakt weer een getrouwe nabootsing van het Monument, die Tino in 1326 voor koningin Maria vervaardigde toen hij de graven uitvoerde voor Agnes en Clementine van Durazzo. Ook Donatello en Michelozzo sluiten zich hier geheel bij aan, wanneer zij in 1426 het monument voor kardinaal Brancacci tot stand brengen, die zich in de kerk van Sant Angelo a Nilo bevindt. Deze overeenstemming is vooral opvallend omdat zij dit werk in Pisa vervaardigden. Het van 1335 daterende monument van de Barrese-familie in de S. Lorenzo Maggiore schijnt de inspiratie van Andreo Pisano te komen.

Tomb of Mary of Hungary, S. Maria Donna Regina, Naples

Tomb of Catharine of Austria, S. Lorenzo Maggiore, Naples

Bovenstaand is gebaseerd op o.a. de publicatie van KUNSTLIEVENDE VORSTEN UIT ITALIEN'S VERLEDEN. DOOR DR. RAIMOND VAN MARLE.

Zie voor de ligging van de diverse lokaties: wandelroute A.

Simone Martini en Robert van Anjou

2009-08-16T08:58:00.012+02:00

Binnen een eeuw na de dood van Franciscus van Assisi werd de brandende maar eenvoudige vroomheid van de eerste broeders overspoeld door concessies aan de smaak van de wereld. Een groot altaarstuk, Lodewijk van Toulouse kroont Robert van Anjou, koning van Napels uit 1317, dat Simone Martini in 1317 schilderde voor de Franse koning, Robert van Napels uit het huis van Anjou, zou men haast kunnen zien als een illustratie van deze gang van zaken, want de ruwe bruine franciscaner pij van de heilige is overdekt met en vrijwel verborgen achter rijk geborduurde kerkelijke gewaden. De oudste broer van de koning, Lodewijk van Toulouse, had zich aangesloten bij de 'spirituele' stroming binnen de franciscaner orde, die de regels van de stichter strikt naleefde: armoede, kuisheid, en gehoorzaamheid, anders dan de grotere afdeling der 'conventuelen' waarvan de leden naar men zei nogal laks waren bij het in acht nemen van hun geloften. In 1296, een jaar voor zijn dood, had Lodewijk tegen zijn zin de aartsbisschoppelijke zetel van Toulouse aanvaard.

Twee engelen die een hemelse kroon dragen, zweven boven St. Lodewijk, die zelf een kleinere maar verder volkomen identieke kroon boven het markante hoofd van zijn broer Robert houdt, ten gunste van wie hij afstand had gedaan van de troon van Napels. Scènes uit zijn leven en een wonder dat hij na zijn dood verrichte, zijn op de predella geschilderd. Koning Robert liet het schilderij maken in het jaar van Lodewijks heiligverklaring, waarvoor hij zich zeer had ingespannen, omdat hij daarmee zijn eigen goddelijk recht op de troon kracht kon bijzetten, en ook als een manoeuvre in een ingewikkeld politiek spel om de heerschappij der Anjous in Midden-Italie te vestigen. Het Franse koninklijke embleem, de lelie, is duidelijk zichtbaar op de lijst en op de 'hemelse' gouden achtergrond van het paneel. Achter de schijnbare sereniteit van Simone Martini's altaarstuk gaat dus een poging schuil om het geestelijke met het politieke, het eeuwige met het tijdelijke te verzoenen, zaken die in strijd met elkaar lijken zo niet onverzoenlijk zijn.

De hierarchaïsche afmetingen (200 x 138 cm.) en de ceremoniële poses van de figuren doen denken aan de Byzantijnse hofkunst. Op precies dezelfde wijze was meer dan 900 jaar tevoren keizer Theodosius afgebeeld bij het overhandigen van een boekrol aan een ambtenaar. Het schilderij heeft een oosterse overdaad, die vroeger nog sterker geweest moet zijn door de schittering van de edelstenen (nu verloren gegaan) op het oppervlak. Maar de kleding, die zoveel bijdraagt tot de indruk van rijkdom, is op een geheel on-byzantijnse manier geschilderd. Fluweel, zijdebrokaat, borduurwerk met gouddraad doorweven en een geknoopt tapijt zijn haast illusionistisch afgebeeld. Ondanks het stijve formalisme van de houdingen lijken de gestalten toch driedimensionaal en zijn ze in een ruimte neergezet die duidelijk bepaald is door het perspectivische verkort in het patroon van het tapijt. Nog opmerkelijker zijn de vijf taferelen van de predella, waarvan de architectuur vanuit één centraal perspectief is gebracht, zodat wij boven het tafereel links alleen het linkerstuk van het gewelf zien, en de rechtermuur van het huis aan de rechterkant. Met deze logische inrichting van de ruimte vanuit een nauwkeurig bepaald gezichtspunt verwierp Martini volledig de 'maniera graca' van Bonaventura Berlinghieri; hij ging verder dan Cimabue en zelfs verder dan zijn eigen leermeester Duccio (bron: Honour en Fleming, Algemene kunstgeschiedenis).

Het schilderij dat oorspronkelijk in de St. Chiarakerk werd geplaatst, maar reeds aan het eind der 14e eeuw naar de S. Lorenzo Maggiore werd overgebracht, is nu in het Museo Nazionale di Capodimonte.

Pietro Perugino in Napels

2009-08-15T14:10:00.010+02:00

(foto hw)

Het altaarstuk 'Assumption with the Donor Oliviero Carafa', nu in de kapel van de Carafa familie in de rechter transept, was geschilderd door Pietro Perugino in 1508-1509 voor het hoge altaar van de Cattedrale di Santa Maria Assunta in Napels. Het was in de 18e eeuw weggehaald om plaats te maken de 'Assumption' van Pietro Bracci. In het bovenste deel zien we de Maagd in een mandorla bezaaid met cherubijnen en omgeven door een koor van engelen spelend met muziekinstrumenten. Onder haar zien wij een groep van figuren die op een brede vlakte staan omringd door heuvels. Onder hen is St. Thomas en St. Paul met zijn zwaard. Geknield verder een persoon die geïdentificeerd is als kardinaal Oliviero Carafa.

Perugino was een typisch vertegenwoordiger van de Umbrische school, speciaal wat betreft de dromerige stemming in zijn werk, de vrede en harmonie. Meesterlijk zijn zijn landschappen met bomen waarin het zonlicht speelt. In zijn compositie bereidde hij door zijn evenwichtige groepering de hoge renaissance voor. Van zijn vele leerlingen is Rafaël de bekendste.

Zie voor de ligging van de kathedraal: wandelroute A.

Hoge renaissance in napels

2009-08-15T10:31:00.017+02:00

Montorsoli en Ammanati, The Sannazaro Monument, S. Maria del Parto Naples (1537)

De geschiedenis van de kerk Santa Maria del Parto hangt nauw samen met de figuur en de werken van Jacopo Sannazaro (1458-1530), de Napolitaanse humanist en dichter in dienst van het hof van Anjou. De kerk werd rond 1520 gebouwd op initiatief van Sannarazo op een stuk land dat door Koning Frederik van Aragón was geschonken en naar een van de werken van de dichter, 'De partu Virginis' (Over de bevalling der Maagd), was genoemd. Achter het hoogaltaar bevindt zich de graftombe 'The Sannazaro Monument' van de dichter zelf, een van de hoogtepunten uit de hoge renaissance in Napels, in 1537 gemaakt door Giovanni Angelo Montorsoli en Bartolommeo Ammanati en waarschijnlijk zelf door Sannazaro ontworpen. Het is een complex beeld dat is geïnspireerd op de omgeving van de Arcadia via de cijfers van Apollo en Minerva en met vertegenwoordigingen van Nymphs van Neptunus, Pan en Marsia.

Drie andere hoogtepunten uit de hoge renaissance is het reliëf 'The Lamentation over the Dead Christ' in Santa Maria delle Grazie a Caponapoli van Giovanni da Nola (zie eerste foto hieronder) en het 'Monument of Don Pedro da Toledo' in Santa Giacomo degli Spagnuoli (na 1544) van dezelfde kunstenaar (zie tweede foto hieronder). Van de Spaanse beeldhouwer Bartolomé Ordonez is een altaarstuk in San Giovanni a Carbonara te bezichtigen in de kapel 'Carracciolo di Vico' (zie derde foto hieronder).

Giotto's 'leerling' is aartsvader moderne kunst

2009-08-14T18:57:00.022+02:00

Crucifixion with St. Dominic and another Dominican saint
Brancassio kapel San Domenico Maggiore, Napels (1308-1309) foto: hw

Niet Giotto is de aartsvader van de moderne schilderkunst, maar een meester die tot nu toe voor Giotto's leerling werd gehouden: Pietro Cavallini. Dat beweren twee gezaghebbende Italiaanse kunstkenners, die studie hebben verricht naar de fresco's in de bovenbasiliek van Sint Franciscus in Assisi.

Cavallini was een Italiaanse schilder en mozaïek-ontwerper tijdens de late Middeleeuwen. Er is weinig bekend over zijn biografie, al is het bekend dat hij uit Rome komt, omdat hij ondertekend met Pictor Romanus. Zijn eerste belangrijke werken waren de mozaïek-cycli voor de Basilica di San Paolo fuori le Mura in Rome, met verhalen uit het Nieuwe en Oude Testament (1277-1285). Ze werden verwoest door de brand van 1823. Zijn 'Laatste Oordeel' in de kerk van Santa Cecilia in Trastevere in Rome, geschilderd c. 1293 is Cavallini's meesterwerk. Het toont een artistieke stijl bekend als Romeinse naturalisme. Dit naturalisme heeft invloed gehad op het werk van kunstenaars die werkzaam waren in andere Italiaanse steden zoals Florence (Giotto) en Siena.
Volgens de traditionele opvatting werden de fresco's in Assisi, gewijd aan het leven van de heilige Franciscus, tussen 1296 en 1299 geschilderd door de jeugdige Giotto. Uit de studies van de restaurateur Bruno Zanardi en de kunstcriticus Federico Zeri wordt aannemelijk dat de moderne schilderkunst niet met Giotto is geboren in Toscane, maar met Pietro Cavallini in Rome. De eerste berichten over Cavallini dateren van 1273, de laatste van 1321. De eerste kunsthistoricus van de geschiedenis, de zestiende-eeuwer Vasari, degradeerde hem tot leerling van Giotto. Het best bewaarde werk van Cavallini zijn de mozaïeken over het leven van Maria in de Romeinse kerk Santa Maria in Trastevere. In 1899 werd in een andere Romeinse kerk, de Santa Cecilia, een deel ontdekt van zijn fresco over het Laatste Oordeel. Een vergelijking tussen de fresco's in Assisi en details van het werk van Cavallini heeft geleid tot de conclusie dat Cavallini de belangrijkste is geweest van de drie schilders die aan de Franciscus-fresco's hebben gewerkt. Giotto zou slechts de eerste en de laatste zes scenes van de cyclus hebben gemaakt. De overige zes scenes zijn van een onbekende schilder.

Federico Zeri is Italiės meest erudiete en waarschijnlijk ook meest radicale kunstcriticus. Hij heeft al vele malen, vaak terecht, de authenticiteit van beroemde kunstwerken aangevochten. Bruno Zanardi is vooral bekend van de in 1995 voltooide restauratie van de acht fresco's in het Sancta Sanctorum in Rome, de voormalige pausenkapel van het Lateranenpaleis.

Bij de restauratie van die fresco's kwam aan het licht dat in Rome al een schilderschool bestond nog voordat de fresco's in de bovenbasiliek in Assisi werden gemaakt. De conclusie van Zeri en Zanardi zou dit bevestigen. Cavallini zou dan de Romeinse schilder zijn geweest die de 'moderne' kunst naar Assisi heeft gebracht. De paters Franciscanen in Assisi geloven niet dat Zeri en Zanardi het laatste woord over 'hun' fresco's hebben. Ze hebben een eigen bijdrage geleverd aan de kennis over het ontstaan van deze schilderingen. Het blijkt dat de schilders van deze fresco's zijn beinvloed door de miniaturen in de oude handschriften (bron: Volkskrant 25-02-1997).

Vanaf 1308 werkte Cavallini in Napels aan het hof van koning Charles II van Anjou, met name in de kerken van San Domenico Maggiore (1308) en Santa Maria Donnaregina (1317), samen met zijn collega Filippo Rusuti uit Rome. Ook zijn er een aantal fresco's te zien in de kathedraal van Napels in de kapel Tocco. De fresco's zijn een van de belangrijkste stukken van schilderijen uit die eeuw in Napels. De fresco's van Cavallini in de Brancaccio kapel in San Domenico Maggiore verhalen de beeltenissen van St. Johannes de Evangelist, Kruisiging, Verhalen van Magdalena en de Apostelen Peter, Paul en Andrew. De fresco's in Donnaregina werden uitgevoerd tussen 1307 en 1320 en verbeelden, op twee niveaus, verhalen van het leven van Christus en de apostelen. In het onderste niveau zijn 17 afleveringen van Jezus, 5 van St. Elizabeth en vier van St. Claire, gekoppeld aan een Laatste Oordeel, het laatste zeker toe te schrijven aan Cavallini. In de bovenste plaat zijn zes scènes van St. Agnes. Van dezelfde leeftijd, maar van onbekende artiesten, zijn de fresco's van de kruisiging in de linker muur en de Annunciation op de muur tegenover de ingang.

fresco San Domenico Maggiore Naples (1309) foto: hw

fresco's Santa Maria Donnaregina, Naples (1317)

Guido Mazzoni in Napels

2009-08-14T15:47:00.010+02:00

Veel Italiaanse beeldhouwers van buiten Florence in de 15de eeuw toonden een neiging tot het illusionistische. Guido Mazzoni (ca. 1445 - 1518) uit Modenga was een van de eersten en meest begaafden van een aantal beeldhouwers die levensgrote en beangstigend levensechte figuren maakten die taferelen uit de evangeliën uitbeelden - meestal groepen die de geboorte of bewening voorstellen, zoals het Napolitaans terracotta beeldengroep van 1492 in S. Anna dei Lombardi (Kerk van Monteoliveto) te Napels, waarin Alfonso II als de heilige Joseph of Arimathea wordt uitgebeeld (zie foto hieronder: fig. uiterst links). De figuren dragen kleding uit die tijd en moeten sterk geleken hebben op de toneelspelers in de bijbelse drama's die, net als bijvoorbeeld de middeleeuwse mirakelspelen, in de openlucht werden opgevoerd op kerkelijke feestdagen en bedoeld waren om de betekenis van het bijbelverhaal te verduidelijken voor een groot publiek dat meerendeels uit ongeletterden bestond. Hun extreme naturalisme geeft hun dezelfde sfeer van actualiteit als deze mirakelspelen en de daarmee in verband staande gotische manuscriptverluchtingen vaak naar het groteske neigden, zijn in de groepen van Mazzoni alle niet-essentiële elementen uitgebannen (bron: Honour en Fleming. Algemene Kunstgeschiedenis, 1996). Hun van verdriet verwrongen gezichten zouden ook zijn geinspireerd door de koningen van Aragón.

In S. Giovanni Battista te Modena staat overigens ook een soortgelijke beeldengroep uit 1477-80. Momenteel wordt de beeldengroep in Napels gerestaureerd en kan de kerk niet bezichtigd worden. Gelukkig kreeg ik en mijn twee reisgenoten, Anna en Jant, toestemming van een aardige portier om de beelden groep even te mogen bekijken. Voor meer foto's: ArtandArchitecture.

(foto: Henk Woudsma)

Apollo vilt Marsyas

2009-08-14T15:38:00.010+02:00

Marsyas was een sater uit Frygie, vermaard om zijn spel op de dubbele pijpen, een soort fluit. Marsyas had zoveel vertrouwen in zijn muzikaal talent dat hij de God van muziek, Apollo, uitdaagde voor een wedstrijd. Zij kwamen overeen dat de winnaar mocht bepalen wat de verliezer zou betalen, en wezen de muzen aan als jury. Apollo won doordat hij zijn lier ondersteboven kon bespelen. Marsyas werd opgehangen aan een boom en levend gevild. "Helaas! Het spijt me want zoveel is me die fluit niet waard ! En terwijl hij schreeuwt wordt de opperhuid van zijn lichaam gestroopt. Hij was één grote wonde. Van alle kanten spoot het bloed. De spieren kwamen bloot te liggen en de trillende aders die zonder enige huidbescherming waren, sprongen op en neer" (Ovidius, "Metamorfosen", Boek VI, v. 386-390). Op die manier straft Apollo de sater Marsyas, die het lef had te betwijfelen dat de hemelse melodie van Apollo's lier superieur was aan de aardse zinnelijkheid van zijn fluitDe tranen van de andere saters en nimfen vloeiden samen en vormden de Marsyas, een bijrivier van de Meander. Ovidius (Wikipedia) beschrijft (Ovid. Metamorphosen 6, 392-400) ook hoe de tranen van Marsyas' vrienden de rivier de Marsyas doen ontstaan (SaturaLanx.telenet). Deze mythe, dikwijls afgebeeld in oude kunst, werd herontdekt door renaissanceschilders (o.a. Titiaan en Raphael) en barokschilders (o.a. Guercino, Poussin en Ribera) voor wie de rivaliteit tussen de blaas- en de snaarinstrumenten overeenkomst met die tussen sensuele en intellectuele muziek.

Er zijn twee varianten van Jusepe de Ribera bekend; afbeelding links: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel (1637) en afbeelding rechts: Museo Nazionale di San Martino, Naples (1637). Jusepe de Ribera schilderde dit meestwerk in 1637, toen zijn stijl tot volle ontplooiing was gekomen. De hier voorgestelde passage uit de "Metamorfosen" van Ovidius is een uiting van het esthetische klimaat dat in Napels heerste, de stad die toen beschouwd werd als de hoofdstad van de schilderkunst. Om zich goed en vooral tragisch uit te drukken put hij, zoals Caravaggio, uit de populaire bronnen en uit de realiteit. Zijn schilderijen zijn voorzien met modellen die, zoals Marsyas, zo uit de stegen van Napels komen.

Simon Vouet's geest in Napels

2009-08-14T13:54:00.017+02:00

(foto hw)

Er is geen document bekend dat de Franse barokschilder Simon Vouet daadwerkelijk in Napels is geweest. Zijn aanwezige schilderijen in Napels (St. Bruno ontvangt de getuigenis van de Orde der Kartuizers, 1624/26 in Museo Nazionale di San Martino (zie foto hierboven) en De Besnijdenis, 1626 in Museum di Capodimonte) zijn in Rome gemaakt. Deze moderne werken hebben enorme invloed gehad op de locale caravaggisten. Vouet was vooral gespecialiseerd in het schilderen van gedrapeerde stoffen en de manier hoe hij de intense gebaren schilderde was vernieuwend. De barokgeest van gevoel en beweging in de werken weerspiegelt duidelijk de tijdgeest van de contrareformatie.

In de veelzijdige kunst van Vouet is de van Caravaggio afhankelijke periode slechts een voorbijgaande. Het is duidelijk dat Vouet's smaak en voorkeur anders gericht waren, want hij voelde zich aangetrokken tot een uiterlijke, zinnelijke, niet weinig melodramisch schoonheid. De schilderingen in de kerken van Rome (San Francesco a Ripa en San Lorenzo in Lucina) openbaren, hoewel klaarblijkelijk op Caravaggio geïnspireerd, in hun wezen toch classistische tendenzen: de belangstelling voor gebaar en houding, de voorkeur voor het theatrale; alleen de rol, die het licht te vervullen kreeg bij het verstrekken van de dramatische werking, doet op zekere hoogte aan het Napolitaanse Caravaggisme denken.

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Brussel heeft ook een prachtig werk van Vouet: "De heilige Carolus Borromeus bidt voor de pestlijders van Milaan" (zie foto links). Het was geschilderd voor het hoofdaltaar van de kerk van de Congrégation de la doctrine chrétienne, Parijs. Het werk doet sterk denken aan het schilderij in San Martino. Beide werken laten zien dat Vouet een meester is in grote gebaren. Duidelijk zie je ook dat Luca Giordano met zijn werk 'San Genaro intercede junto a la virgen, Cristo y el Padre Eterno por la peste' uit 1656 (Palazzo Reale) hierdoor geinspireerd is (zie foto rechts).

Weelderige stillevens uit Napels in Hollands bezit

2009-08-14T13:30:00.008+02:00

Tijdens de Renaissance was Napels als kunstcentrum van geringe importantie en kon ze niet bogen op een schilderkunst van Europees niveau. In de 17e eeuw verandert dat en schaart Napels zich onder de toonaangevende cultuur- en handelscentra van Europa.Heel opvallend is dat in Nederland slechts twee schilderijen in museale collecties zijn opgenomen van deze "Napolitaanse School": In het Boymans Van Beuningen Museum Rotterdam met Giuseppe Recco, Stilleven met maskers, boeken en muziekinstrumenten, 1670, olieverf op doek, 103,5 x 157 cm. (zie foto bovenaan) en in het Museum Bredius Den Haag met Aniello Ascione, (eind 17de eeuw) Vruchtenstilleven, (124 x 91 cm.), olieverf op doek (124 x 91 cm. (zie foto onderaan).

Beide werken zijn stillevens. Ook al vertoont dit werk sterke overeenkomsten met het Nederlandse stilleven, er zijn ook duidelijke verschillen. Zo zijn er het aan Caravaggio ontleende kleurgebruik en de asymmetrische compositie waardoor de vruchten een minder ornamentele schikking krijgen. Daarnaast wijken de Napolitanen met hun monumentale formaat af van de Hollanders en Vlamingen. Deze stillevens hebben niet in de eerste plaats een emblematische betekenis. Zo vormen veeleer de neerslag van de ontdekking van en reflectie op de alledaagse werkelijkheid waaraan ze hun bestaan danken. Het is overigens geen toeval dat dit genre juist in de handelsstad Napels, te midden van een weelderige mediterrane vegetatie, bijzonder geliefd was.

Een prachtige collectie is te zien in het Museum Capodimonte: museo-capodimonte.it

Zielen van Napels

2009-08-14T13:19:00.008+02:00

Filmstill: Zielen van Napels

Menig toerist heeft in Napels het nabijgelegen Pompeï en de Vesuvius bekeken, zich vergaapt aan de barokke architectuur, en geslenterd door de ontelbare steegjes met kilometers wasgoed. Anders dan de gemiddelde toerist is documentairemaker Vincent Monnikendam verder gegaan dan alleen deze indrukwekkende bezienswaardigheden vastleggen. Afdalend in de achterafstraatjes, toont hij in 'Zielen van Napels' het schrijnend contrast tussen de ultra-arme en puissant rijke bewoners van deze eeuwenoude stad. Ergens lijkt het of in Napels sinds de Renaissance niet wezenlijk iets veranderd is. Nog steeds bekommert vooral de steenrijke adel zich daar over het lot van de allerarmsten. De huidige adellijke leden van de nog immer actieve liefdadigheidsinstelling Pio Monte della Misericordia zien het als een erecode om hun rijkdom te delen met de minderbedeelden. Het altaarstuk 'De zeven werken van Barmhartigheid', dat in 1607 in opdracht van hun voorgangers geschilderd werd door niemand minder dan de beroemde kunstschilder Caravaggio, is voor Monnickendam een prachtige aanleiding om heden en verleden met elkaar te verbinden. 'Zielen van Napels' is een bewogen portret van de bewoners van deze bijzondere stad, intelligent in beeld gebracht en rijk van inhoud, zonder moralistisch commentaar. Napels blijkt een rariteitenkabinet dat menige toerist zal zijn ontgaan (filmfocus.nl).

Kijk nu via TVOPJEPC naar deze prachtige documentaire.

Napels... een fascinerende ontdekkingstocht

2009-08-13T18:43:00.024+02:00

Donatello, Assumption of the Virgin (detail of the Brancacci tomb), Sant'Angelo a Nilo (1427)

Wie de catalogus "Painting in Naples, from Caravaggio to Giordano" van Royal Academy of Arts London, 1982 doorleest zal tot ontdekking komen dat buiten Rome, Florence, Venetie en Siena de stad Napels bijzondere (met name barokke) kunstwerken herbergt. In het voorjaar 2008 ben ik daar voor het eerst geweest. De voorbereidingen op deze kunstreis, georganiseerd door Annet en Tonnis Poppema in Haren, hebben mij geïnspireerd tot het samenstellen van deze weblog 'Een passie voor Napels'. De stad heeft een ongeloofelijke sfeer en is uniek te noemen. Uniek om zijn verborgen kunstschatten. Een ware ontdekkingstocht. Natuurlijk zijn het Pompei, Herculaneum, het Nationaal Archeologische Museum en de Vesivius die het allemaal nog spectaculairder maken, maar het is met name het Nationaal Museum van Capodimonte en het zijn met name de talloze kerken met hun kunstwerken die een onvergetelijke indruk op je maken.

Waar te beginnen? Laat ik de chronologie handhaven en beginnen met de periode uit de gotiek en de renaissance en beginnen met Basilica van San Domenico Maggiore met schitterende fresco's van P. Cavallini uit 1308-09. En met de kerk Santa Maria Donnaregina met een tombe van Tino di Camaino uit 1326 voor de koningin Maria van Hongarije. In de schitterende gotische kerk S. Chiara is een grafmonument te zien van Giovanni en Pacio da Firenze uit c. 1345. Imponerend is het grafmonument in de kerk van San Giovanni Carbonara voor Koning Ladislas en Joan II uit 1414-1428 gemaakt door Andrea da Firenze. Verder in de kerk Sant'Angelo a Nilo het grafmonument voor kardinaal Rinaldo Brancaccio van Donatello en Michelozzo uit 1426-28. Opvallend is de hoofdingang (de ark de triomph) van Castel Nuovo uit 1443. Aan dit renaissance bouwwerk hebben ook een aantal Toscaanse kunstenaars aan bijgedragen, onder andere Francesco Laurana. In de San Domenico Maggiore is een tombe van Malizia Carafa uit c. 1470 van Jacopo della Pila. En verder natuurlijk de Sant'Anna dei Lombardi oftewel de kerk van Monteoliveto. In de Piccolomini kapel is een monument gemaakt door de florentijn Antonio Rosselino voor de kardinaal van Portugal. Een ander kunstenaar uit Florence, niet minder dan Luca Della Robbia, heeft het plafond gedecoreerd. In de terranuova kapel is het prachtige beeldhouwwerk 'Annunciation' te bewonderen van Benedetto da Maiano. Dit alles rond 1475-90. Indrukwekkend is in deze kerk het terracotta beeldengroep van Guido Mazzoni, de Lamentation van de dode Christus uit 1492. Nog nooit heeft een kunstenaar dit zo krachtig en vol passie uitgebeeld. In de kathedraal van Napels is verder een altaarstuk te bewonderen van Perugino, de 'Hemelvaart met de Donor Oliviero Carafa' uit 1508-09. Uit de hoge renaissance zijn beeldhouwwerken te zien van Girolamo Santacroce, Giovanni Angelo Montorsoli, Bartolommeo Ammanati, Giovanna da Nola en Pietro Bernini.

Da Nola, Monument of Don Pedro da Toledo, S. Giacomo degli Spagnuoli (na 1544)

Napels als hoofdstad van de Contrareformatie

2009-08-13T11:18:00.008+02:00

Caravaggio, De graflegging van Christus, Pinacoteca Vaticana, Vaticaanstad (1602-1604)

De markt voor katholieke schilders was booming, en zeker voor een kunstenaar als Luca Giordano die felle kleuren, grote schema’s en rijke decoratie wist te combineren tot overdonderende composities. Er woedde in de 17de eeuw een ware propagandaoorlog. De katholieke kerk voelde zich in het nauw gedrongen door het protestantisme. Machtige landen als de Republiek der Nederlanden en Engeland waren zelfs officieel protestant. Het streven in het midden van de 16e eeuw van de rooms-katholieke Kerk naar innerlijke hervormingen en hernieuwde geloofsijver noemt men de katholieke of Contrareformatie. Napels was de feitelijke hoofdstad van deze beweging. De stad was halverwege de 17de eeuw een vibrerende metropool, na Parijs de tweede stad van Europa en drie keer zo groot als Rome. Napels telde meer dan 20.000 geestelijken en ruim 500 religieuze gebouwen (nu ongeveer 8 basilica, 13 cappella, 1 kathedraal, 140 kerken en 50 kloosters). Kunst speelde in de Contrareformatie een belangrijke rol. De meeste gelovigen waren analfabeet en konden alleen via de schilderkunst de wonderen van het ‘ware christendom’ beleven. Vandaar de voorliefde van de kerk voor spectaculaire schilderijen, die de kijker overrompelden door hun verbeeldingskracht. Giordano was een meester in dergelijke spektakelstukken, die de gelovige direct in het hart raakten.

In een van de eerste onderzoeken naar de invloed die de Contrareformatie op de beeldende kunst kan hebben gehad, kwam W. Weisbach in 1921 tot conclusie dat pas de kunst van Barok uit de 17e eeuw met recht als contrareformatorische kunst kan gelden. De kunst van die eeuw heeft een stijl ontwikkeld die aansluit bij de geest van de Contrareformatie, zoals die spreekt uit het werk van vooraanstaande religieuze leiders uit de 16e eeuw. Het leven van Christus wordt dan nauwkeurig beschreven om de lezers Gods barmhartigheid indringend voor ogen te stellen. Hierbij wordt weinig overgelaten aan de fantasie van de lezers: tot in de details krijgen zij de verschrikkingen van de hel voorgeschoteld om zo de gevolgen van een goddeloos leven te kunnen beseffen. De barokkunst uit de 17e eeuw is de zichtbare vormgeving van deze methode van “meditatie”. Zo is het schilderij Kruisafname, c. 1650 van Giordano een voorbeeld van een barokschilderij, waarin de beschouwers Christus’ lijden en Maria’s smart indringend voor ogen gesteld krijgen om gevoelens van medelijden in hen op te wekken. In de lucht breekt het hemelse licht door dat de goddelijke verlossing en heerlijkheid aankondigt.

Ook blijkt een nieuwe iconografie uit de keuze van onderwerpen die betrekking hebben op de strijd tegen de ketterij in naam van het ware geloof. De kunst in dienst van de kerkelijke propaganda. Punten waarop de rooms-katholieke Kerk een andere mening had dan de protestanten, werden nadrukkelijk in kunstwerken uitgebeeld. De Mariaverering ging een actievere rol spelen. De leiding van de katholieke Kerk heeft Maria bijna letterlijk in de strijd geworpen door haar als bestrijdster van ketterijen op te voeren. Het geloof in Maria als middelares tussen God en de mensen. Een prachtig voorbeeld is een schilderij van Giovanni Lanfranco van waarop Maria staat afgebeeld als redder van een ziel.

Een voorbeeld van een schildering waarin de rooms-katholieke Kerk haar standpunten duidelijk afzet tegen die van de protestanten is de pendentiefschildering van de Capella del Tesoro di San Gennaro van c. 1633 in de kathedraal van Napels geschilderd door Domenichino (Domenico Zampieri). Rechts onder worden Luther en Calvijn vertrapt door de personificatie van het rooms-katholieke geloof met een banier waarop de rol van de heilige Maagd in het heilsplan staat aangeduid, die de protestanten ontkennen: “Eeuwige maagd – Moeder Gods – onbevlekt.” De jonge vrouw in het centrum vertegenwoordigt het gebed en geknield boven haar treedt Maria op als middelaar voor de zondige mensheid, hetgeen in de protestantse opvatting alleen Christus kan doen. In de opvatting van de Contrareformatie moest de beschouwer ook direct gegrepen worden door het onderwerp: hij moest met het voorgestelde kunnen meevoelen. Met andere woorden de verstaanbaarheid van het kunstwerk. Guido Reni schilderde een kruisiging waarop alleen de hoofdpersoon zelf, Christus voorkwam, afgebeeld tegen een donkere achtergrond. De grote eenzaamheid van de gekruisigde geeft Reni’s schilderij een geheel eigen sfeer.

Ook met andere middelen kon de aandacht op de hoofdfiguren gevestigd worden. De meest gebruikelijke methoden waren het laten opgaan van de voor het thema minder belangrijke figuren en details in een donkere achtergrond, een dramatische belichting, en de toepassing van de diagonaal. Een van de eerste kunstenaars die deze techniek tot in de perfectie beheerste was Caravaggio. Deze eigenzinnige kunstenaar werd al vroeg opgemerkt door kerkelijke gezagsdragers die de schilderkunst haar vroegere spiritualiteit en didactische kracht wilden teruggeven. Misschien werden zij getroffen door Caravaggio’s durf om afstand te nemen van de gekunstelde stijl van de 16e eeuwse manieristen en terug te keren tot de overzichtelijke composities van de hoog-renaissance. Eind 16e eeuw aan het pauselijke hof ontwikkelde Caravaggio zijn karakteristieke werkwijze, waarin het krachtige clair-obscur zo’n grote rol speelt. De eisen van de opdrachtgevers hebben in het tot stand komen van deze stijl grote invloed gehad. Een hoewel het clair-obscur in Caravaggio’s werk ook andere doeleinden diende dan alleen formele of compositorische, bleek deze techniek tevens uitermate goed aan te sluiten bij de wens van Trente om de verstaanbaarheid van de religieuze kunst te vergroten. Vele kunstenaars na hem hebben het “tenebroso” van Caravaggio dan ook vooral gebruikt als een hulpmiddel om hoofd- en bijzaken in hun schilderijen te scheiden.

De schilders van de Napolitaanse school

2009-08-13T09:47:00.011+02:00

De geseling, Museo di Capodimonte 1607

Michelangelo Merisi da Caravaggio kwam vanuit Rome in 1606 in Napels aan. Zijn tweede verblijf zou plaatsvinden in de jaren 1609 en 1610, vlak voor zijn dood. Het meest innovatieve kenmerk van zijn werk was het gepassioneerde ruwe, poëtische realisme, dat rechtstreeks was geïnspireerd op het dagelijkse leven. Zijn vroege schilderijen tonen deugnieten, charlatans, zigeuners en diverse dubieuze personages. Deze noviteit werd vervolgens in heel Europa geïmiteerd. Caravaggio's schilderkunst kenmerkt zich door een hevige licht-donker werking, die vaak toneel-achtig aandoet en een dramatisch effect heeft. Deze overdreven licht-donker werking noemen we clair-obscur. Caravaggio had een revolutie in de schilderkunst teweeggebracht die niet alleen gevolgen had voor de kunstenaars (zie Gentileschi vor een beschrijving van zijn invloed), maar ook voor de beschouwers, die werden uitgenodigd om een actievere rol te spelen: niet slechts als afstandelijke waarnemers, maar als ooggetuigen van wat zich voor hem ontvouwde (zie verder onder Contrareformatie) .

De Napolitaanse kunstenaars werkten op allerlei manieren, van decoratieve fresco’s op groot formaat in kerken uit de barok tot stillevens (Giuseppe Recco) en andere werken op doek voor particuliere verzamelaars. Zij assimileerden al snel de innovatieve elementen van het realisme, het gebruik van licht en de emotionele betrokkenheid zoals Caravaggio die had geïntroduceerd. Dat is te zien aan een groot aantal altaarstukken en religieus getinte werken uit die tijd. Battistello Caracciolo is een directe volgeling (caravaggist) van Caravaggio. De schilder Massimo Stanzione is een directe volgeling van Caracciolo.

De Spaanse schilder Jusepe de Ribera kwam in 1615 in Napels aan. Door het leven van gewone mensen af te beelden verbreedde hij het spectrum van mogelijke onderwerpen. De Spaanse onderkoning van Napels benoemde hem tot hofschilder. Hij was de schakel tussen de Spaanse schilderkunst en de Napolitaanse school. Hij was een van de meest originele kunstenaars in de traditie van Caravaggio. Het vroege werk van Ribera laat zich kenmerken door een dramatisch barok naturalisme, in donkere kleuren, met grote tegenstellingen tussen donker en licht. In Napels, waar hij als “Il Spagnoletto” bekend zou worden, onderhield hij er een groot atelier met veel leerlingen en domineerde de kunstmarkt.

De aanwezigheid van meesters van het academische Classicisme (verzamelbegrip voor kunststijlen die zich op de Griekse of Romeinse oudheid oriënteren), zoals Guido Reni (die kwam in 1622 aan in Napels) en Domenichino (die kwam om de kapel van San Gennaro van fresco’s te voorzien) inspireerde Bernardo Cavallino en andere schilders van de tweede generatie om naar een zorgvuldig bestudeerde verfijning te streven. Cavallino is een intelligente vertolker van de ontwikkelingen van het post-Caravagio-tijdperk tussen Napels en Rome. Zijn penseelstreek is bewogen en nerveus. Het naturalisme van Caravaggio wordt getemperd door een haast academische aandacht voor de houdingen en de compositorische structuren. De enigszins theatrale gebaren, de geïnspireerde gezichtsuitdrukkingen en een zekere dramatische dynamiek geven de schilderijen van Cavallino een onmiskenbare pathetische uitstraling.

Overigens was net als in een aantal andere Italiaanse kunstcentra, bijvoorbeeld Venetië, Genua en Bologna, maar in tegenstelling tot Rome en Florence, het kunstbedrijf in Napels nog middeleeuws van karakter. Het schildersgilde werd in 1665 met steun van de jezuïeten omgezet in een broederschap onder de naam SS. Anna e Luca de Pittori. Haar voornaamste taken waren het schildersonderwijs, de ondersteuning van arme schilders en het onderhouden van de gildekapel in de jezuïetenkerk. Pas in 1755 werd de Accademia del Disegno opgericht. Bij belangrijke opdrachten was de onderlinge concurrentie groot. De Dominici, de kroniekschrijver van de Napolitaanse schilders, vermeldt dat de schilders van de eerste generatie als Ribera, Corenzio en Caracchiolo zich heftig verzetten toen men voor de decoratie van de S. gennaro-kapel in de kathedraal de gerenommeerde schilders Reni, Domenichino en Lanfranco uit Rome liet komen.

Ondertussen leidde de invloed van Mattia Preti, een schilder met veel verbeeldingskracht, tot het gebruik van een helderder en rijker palet. Door invloed van de Venetiaanse traditie en door het lichtgebruik van Caravaggio op zijn eigen, nieuwe manier te mengen met de enorme rijkdom van de zestiende-eeuwse schilders, markeerde hij een keerpunt in de stijl van de Napolitaanse school en bereidde hij de weg voor het eclecticisme van Luca Giordano. In Napels maakt Preti zijn voornaamste meesterwerken, die gedeeltelijk in Napels zijn gebleven (Capodimonte, Palazzo Reale).

Tenslotte zette Luca Giordano dankzij zijn onuitputtelijke creativiteit de kroon op het werk van de hele eeuw. Giordano voelde zich net als Mattia Preti aangetrokken tot de Venetiaanse traditie en gaat de confrontatie aan met de Barok van Pietro da Cortona. Het chiaroscuro van Caravaggio laat hij daarmee in de steek. Hierdoor schilderde Giordano niet langer schilderijen in clair-obscur en ontwikkelde hij een stralende, fantasierijke en dynamische benadering in de vele schilderijen die hij vervaardigde voor kerken in Napels. Deze nieuwe stijl was een combinatie van verschillende stromingen en bereikte zijn hoogtepunt tijdens zijn tweede reis naar Florence en Venetië. De vrije figuren van Giordano braken met de regels van de klassieke schilderkunst en vormden daarmee een voorproefje van de achttiende-eeuwse kunst. Vanwege zijn uitzonderlijke productiviteit werd Giordano ook “Luca fa presto” genoemd.

Luca Giordano, 'San Genaro intercede junto a la virgen, Cristo y el Padre Eterno por la peste' 1656 Palazzo Reale

Napolitaanse school

2009-08-13T08:57:00.007+02:00

Annabele Carracci 'Ercole al bivio, Olio su tela' Museo di Capodimonte (1596)

Tijdens de Renaissance was Napels als kunstcentrum van geringe importantie en kon ze niet bogen op een schilderkunst van Europees niveau. In de 17e eeuw verandert dat en schaart Napels zich onder de toonaangevende cultuur- en handelscentra van Europa. De voornaamste opdrachtgevers voor de kunstenaars waren naast kerken, kloosterorden en lekenbroederschappen de vice-koning, de patriciërs en de grootgrondbezitters in het zuiden van Italië. Verder betekende de decoratie van vooral plafonds in kerken en kloosters een belangrijk werkterrein voor schilders.

In Napels manifesteert zich in de 17e eeuw een groot aantal kunstenaarspersoonlijkheden die niet zonder meer onder de noemer “Napolitaanse school” zijn te brengen. Als men al probeert gemeenschappelijke kenmerken voor de Napolitaanse schilderkunst van het Seicento te definiëren, dan moeten twee stromingen genoemd worden: de snel om zich heen grijpende, sterk naturalistische tendensen bij Caravaggio’s navolgers (Ribera en Caracciolo) en de pas laat doorgebroken “classisten” in de zin van de Carracci’s uit Rome (Ludovico, Agostino en Annibale), zoals Reni en Domenichino. Met name Ludovico wordt meestal gezien als de eerste die de stijl van het late Maniërisme verliet en een nieuw beeld op het gebied van moraal en devotie introduceerde. Hij was een voorstander van een idealisering van de realiteit, zoals dat bij Rafaël te vinden is. Het “armeluisrealisme” en de hang naar een sombere dramatiek van mensen als Caravaggio en Ribera (naturalisme) passen echter beter bij het diepgewortelde Napolitaanse volksgeloof en de sterke maatschappelijke tegenstellingen dan de nauwkeurige uitgewogenheid van de Carracci’s. Van Annibale zijn drie werken in Museo de Capodimonte in Napels te zien, waaronder 'Ercole al bivio, Olio su tela' uit 1596 of een schilder als Reni (classicisme of idealisme).

Zielen van napels

2009-08-12T21:18:00.008+02:00

(foto hw)

Napels heeft een lange geschiedenis als grote Europese hoofdstad. Een geschiedenis van rijkdom en macht. Tot 150 jaar geleden was 't een van de vijf belangrijkste Europese steden. Het heeft nog alle littekens van oorlog en overheersing maar ook de schoonheid van dat turbulente verleden. Sinds de eenwording van Italie is Napels al z'n macht en landelijke politieke invloed kwijt. Het stadsbestuur is bijna niet in staat om invloed uit te oefenen. Daarom zijn er zo veel genootschappen zoals Pio Monte della Misericordia, de Maltezer Orde, de Pelligrini, de Zusters van Moeder Teresa van Calcutta en anderen die arme mensen helpen. Want in Napels zijn de problemen groter dan elders. Ze zijn ernstiger. Omdat de stad minder modern is dan andere steden is hij minder verwend, minder onverschillig en egoïstisch. De stad heeft z'n humanitaire traditie behouden. Die zorg voor elkaar hoort bij de cultuur en bij de ziel van de stad. Napels is een caleidoscoop van duizenden verschillende zielen. De ziel van Napels is de som van dat alles. Wat de mensen met elkaar verbindt, zijn de enorme problemen die deze stad heeft. De mensen voelen zich deel van een groter geheel. Dat is het wonder van deze stad en ook de ziel van deze stad.

Napels is een complexe stad door alle invloeden van buitenaf. De samenstelling van de bevolking is steeds veranderd. Een voortdurend komen en gaan van mensen in deze hoofdstad van 't vorstendom. Je kon er overleven. Dit heeft de stadscultuur in veel opzichten beïnvloed (uit: Zielen van Napels van Vincent Monnikendam uit 2004).